Biyoloji 3 ders notları ünite 2

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 2

KALITIMIN GENEL İLKELERİ

Kalıtım ve biyolojik çeşitlilik

Mayozbölünme sayesinde gerçekleşen eşeyli üremede kalıtsal farklılıklar meydana gelmektedir. Bu kalıtsal materyalleri incelemek isteyen bilim insanları tarih boyunca çalışmalar gerçekleştirmiştir. Genetik özelliklerin bir nesilden diğer nesile nasıl aktarıldığını inceleyen bilim dalına kalıtım bilimi (genetik) adı verilir. Bu bilimle ilgili ilk çalışmayı Mendeleyev bezelyeler üzerinde yapmış ancak gerçekler ölümünden seneler sonra anlaşılmıştır.

Kalıtım ve biyolojik çeşitlilik

Bir bölgede bulunan hayvan, bitki ve mikroorganizmaların oluşturduğu türlerin tamamı o bölgede yer alan biyolojik çeşitliliği oluşturur. Bu türlerin sahip olduğu genetik özelliklerin daha sonraki nesillere aktarılmasına ise kalıtım adı verilir. Kendinizi örnek alacak olursanız, annenizden ya da babanızdan aldığınız tüm özellikler kalıtım yardımı ile size aktarılmıştır. Genetik özellikler eşey kromozomları ile aktarılır ve insanlarda X ve Y olmak üzere iki farklı eşey kromozumu bulunur. XX olması durumunda dişi birey, XY olması durumunda ise erkek birey oluşur.

Kontrol çaprazlaması

Fenotipi çekinik olan bireylerin genotiplerini direk olarak söylemek mümkündür. Çekinik olarak kendini gösterebilmesi için her iki genotipinin de çekinik olması gerekir (Örnek olarak: bb çekinik genotiptir). Ancak baskın fenotipe sahip olan bireylerin asıl genotipini söylemek direk olarak mümkün değildir (Baskın olanlar BB olabileceği gibi Bb şeklinde de olabilir.) Bunu bulmak için kullanılan yönteme kontrol çaprazlama adı verilir.

Eş baskınlık

Genlerin fenotipe etki etme baskınlıklarının eşit olduğu durumlara eş baskınlık adı verilir. Bu durumlarda her iki gen de fenotipe eşit miktarda etki eder. İnsanlarda kan grubunu belirleyen alel genler eşit baskınlığa sahiptir.

Çok Alellilik

Mendel yapmış olduğu çalışmalarda tüm kalıtsal özelliklerin yalnızca 2 adet alel gen ile taşındığını öne sürmüştür. Ondan sonra yapılan çalışmalarda ikiden fazla gen ile de taşınabildiği keşfedilmiştir. Bir kalıtsal özelliğin ikiden fazla gen ile taşındığı durumlara çok alellilik adı verilir.

Eşeye bağlı kalıtı

İnsanlarda cinsiyeti belirleyen kromozomlara eşey kromozom adı verilir. X ve Y olmak üzere iki çeşit olan kromozomlarda XY olması durumunda erkek, XX olması durumunda ise dişi birey oluşur. Bu kromozomlar cinsiyeti belirlemek dışında bazı kalıtsal özelliklerin aktarılmasında da görev almaktadır. Bu kalıtsal özelliklere eşeye bağlı kalıtım adı verilir ve X ya da Y kromozomu yardımıyla taşınır.

Hemofili (Kanın Pıhtılaşmaması)

Hemofili adı verilen hastalık yaralanma gibi durumlarda kanın pıhtılaşmasını sağlayan proteinin eksik olduğu kişilerde görülmektedir. Bu hastalığa sahip olan kişilerde kanama meydana geldiğinde ya pıhtılaşma hiç olmaz ya da oldukça yavaş gerçekleşir. Bu kişilere pıhtılaşma için gerekli olan madde dışarıdan enjekte edilir. Bu hastalık eşeye bağlı olarak nesilden nesile aktarıldığından, anne veya babada görüldüğünde çocuklarda görülme ihtimali de vardır.

Kısmi renk körlüğü

Hemofili hastalığında olduğu gibi eşey kromozomları ile çekinik olarak taşınan diğer bir hastalık kısmi renk körlüğüdür. Bu hastalığa sahip olan kişiler kırmızı ve yeşil rengi ayırt edemezler. Kalıtsal bir hastalık olduğundan tedavisi mümkün değildir. Ancak bazı gözlük ve lensler yardımı ile anlık olarak düzeltilebilir.

Soyağacı

Kalıtsal yollarla taşınan hastalık ya da özelliklerin nesilden nesil aktarımını gösteren tabloya soyağacı adı verilir. Bu ağaç yardımıyla bireylerin homozigot ya da heterezigot özelliğe sahip olduğu kolaylıkla bulunabilir. Soyağacında erkek bireyler kare ile dişi bireyler ise daire ile gösterilmektedir.

Akraba evliliği ve sakıncaları

Aralarında kan bağı bulunan kişilerin yapmış olduğu evliliklere akraba evliliği adı verilir. Bu tür kişilerde çekinik özelliklere sahip olan hastalıkların bir sonraki nesillere aktarılma ihtimali, akraba olmayan evliliklere göre daha yüksektir. Akraba evlilikleri yapmak doğacak olan yeni nesillerin sağlığını ciddi şekilde tehdit etmektedir. En çok ortaya çıkan hastalık ise Akdeniz anemisidir.

Genetik Varyasyonların Biyolojik Çeşitliliğe Etkisi

Varvasyon kelime anlamı olarak çeşitlilik anlamına gelmiştir. Bir türde yer alan gen havuzunda yer alan genetik çeşitlilik arttıkça birbirinden farklı özelliklere sahip bireyler oluşur. Canlıların genotiplerinde yer alan farklılıklar farklı fenotip oluşmasında oldukça etkilidir. Genetik varvasyonlara neden olan olaylar ise mutasyon, krossingover ve kromozomların bağımsız dağılımıdır.

Mutasyon

Bir organizmanın gen dizilimlerinde meydana gelen değişimlere mutasyon adı verilir. Mutasyon tür içerisindeki genetik varvasyonlara neden olur. Vücut hücrelerinde meydana gelen mutasyonlar yalnızca bireyi etkilerken, eşey hücrelerinde meydana gelen mutasyonlar gelecek nesli de etkilemektedir.

KrossingOver

Mayoz bölünme sırasında homolog kromozomların kardeş olmayan kollarında parça değişimi olmaktadır. Bu olay sayesinde farklı olan kromozomlara gen aktarımı gerçekleştirilir. Bu olay yeni nesillere de aktarıldığı için genetik varvasyonlara neden olmaktadır.

Kromozomların bağımsız dağılımı

Mayoz bölünme esnasında homolog kromozomları oluşturan kromozomların birbirinden bağımsız şekilde yeni oluşan hücrelere geçmesi olayına bağımsız dağılım adı verilir. Bu olay bölünme sonrasında oluşan 4 hücrenin birbirinden farklı genetik yapıya sahip olmasını sağlar. Bu madde de genetik varvasyonların oluşumunda oldukça etkili bir faktördür.

Bu ders notu (ünite 2) faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

1 kişi oy kullandı
ÜNİTE 1