Coğrafya 1 ders notları

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 1

DOĞAL SİSTEMLER

COĞRAFYA, İNSAN VE DOĞ

Tüm insanlar doğumundan ölümüne kadar geçen sürede doğa ile iç içedir. Tıpkı bizler gibi içerisinde bitki, hayvan ve ağaçlardan oluşan doğa canlıdır. Aynı türde yer alan canlılar farklı çevre koşullarının bulunduğu bölgelerde temel özelliklerini korusa da görüntülerinde bazı değişiklikler meydana gelir. Bu örnekte olduğu gibi canlıların çevreye uyum sağlamalarına adaptasyon adı verilir. Canlılar arasında bulunduğu ortama en hızlı şekilde uyum sağlayan insanlardır. Uyum sağlamanın yanında doğada hazır halde bulunan tüm ürünleri kendi yararına kullanır.

DOĞA VE İNSAN ETKİLEŞİMİ

Ekvatoral bölge olarak adlandırılan kesimlerde yıl boyunca yağış oldukça fazladır. Bu sayede ormanlar daha kolay genişlediği için oldukça büyük alanlara yayılır. Mısır, pirinç gibi bitkiler ise buralarda kolayca yetişebilir. Soğuk çöl olarak adlandırılan kutup bölgelerinde ise karalar buzullar ile kaplıdır. Bu nedenle hayvancılık ve tarım gibi faaliyetler gerçekleştirilemez. Kutuplarda yaşayan canlıların vücudu yağ ile kaplı olduğundan soğuktan fazla etkilenmez. Afrika kıtasında ise yıllık yağış miktarı fazla olduğundan çoğu alan çöllerle kaplıdır.

COĞRAFYANIN KONUSU VE BÖLÜMLER

Coğrafya bilimi genelde doğayı, hava şartlarını, canlıların yaşam alanları gibi konuları ele almaktadır. Tüm bu konuların daha kolay bir şekilde incelenebilmesi için bazı bölümlere ayrılmıştır. Her bir bölüm farklı alanlardan sorumludur. Coğrafya biliminin doğal unsurlarını inceleyen alanına fiziki coğrafya adı verilir. Jeomorfoloji olarak adlandırılan diğer bir alt dalı ise yer şekillerinin oluşum sürecini inceler. Hidrografya yeryüzünden bulunan suları, klimatoloji iklim şartlarını ve oluşumlarını, biyocoğrafya canlıların yeryüzündeki dağılımını, beşerî ve ekonomik coğrafya ise insan faaliyetleri ve bunların coğrafi sonuçlarını inceleyen bilim dallarına verilen adlardır.

COĞRAFYANIN TANIMI, ÖNEMİ VE GELİŞİMİ

Okullarda ders olarak da okutulan coğrafya bilimi başta yaşadığımız ülke olmak üzere dünya ile alakalı coğrafi bilinç kazandırmayı amaçlamaktadır. Bu bilim sayesinde doğa ile aramızdaki ilişkileri öğrenebilir, zararlı maddelerin çevreye verdiği zararların bilincine varabiliriz. Bütün tarih çağlarında birçok bilim adamı coğrafya bilimine hem temel atmış hem de gelişimine katkı sağlamıştır. Günümüzde kullanılan ve modern coğrafya olarak adlandırılan tüm bilgiler bu bilim insanları tarafından oluşturulmuştur. Hava durumunun önceden keşfedilmesi, içme sularında yapılan ölçümler, dağların oluşumu gibi birçok bilgi geçmiş zamanda yazılarak günümüze ulaşan yazılı kaynaklar sayesinde öğrenilmiştir.

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLER

DÜNYANIN ŞEKLİ

İlk insanlardan günümüze kadar geçen zamanda herkes üzerinde yaşadığı Dünya’nın şeklinin nasıl olduğu anlamaya çalışmıştır. Başlarda düzlem şeklinde olduğu savunulmuş, dağların ise bu düzlemdeki çıkıntılar olduğu düşünülmüştür. Daha sonraki dönemlerde bu görüş önemini yitirerek dünyanın bir diske benzediği fikri ortaya atılmıştır. Ölçümler yapılacak kadar teknoloji ilerlemeye başladığı zamanlarda ise dünyanın küre olduğu fikri yayılmaya başlamıştır. Ölçümlerin daha hassas olarak yapılması sonrasında dünyanın kendine ait bir şekli olduğu anlaşılmış ve geoid olarak adlandırılmıştır. Dünyanın haricinde gezegenlerin, göktaşların ve yıldızların bulunduğu boşluğa ise uzay adı verilmiştir.

DÜNYANIN HAREKETLERİ

Dünya’nın günlük (Eksen) Hareketleri

Dünya kutupları arasında bir eksen oluşturarak sürekli olarak kendi etrafında dönmektedir. Bu hareketi ise batı yönünden doğuya doğru yapmaktadır. Tam turunu 24 saat içerisinde tamamlar ve gün olarak adlandırılır. Gün içerisinde sabah ve akşamların oluşma nedeni ise güneşin konumunun sürekli olarak değişmesinden kaynaklanmaktadır. Eksen hareketlerinin sonuçları ise şu şekildedir.

  • Gece ve gündüzler oluşur.
  • Gün boyunca güneş ışınlarının açısı sürekli değişir.
  • Dünya üzerinde bazı bölgeler arasında yerel saat farkları oluşur.
  • Tüm cisimlerin gölge boyları gün içerisinde değişiklik gösterir.
Dünya’nın yıllık (Yörünge) Hareketleri

Dünya kendi etrafında döndüğü gibi güneş etrafında da dolanım hareketi yapar. Buna yıllık hareket adı verilir. Tam olarak dönüşünü 365 gün 6 saat içerisinde tamamlar ve 1 yıl bu süreden oluşur. Yıllık hareket esnasında mevsimler oluşur ve yıl içerisinde gece gündüz süreleri değişiklik gösterir. Dünya’nın yaptığı yıllık hareket esnasında hızı sürekli olarak değişir ve bunun sonucunda;

  • Ağustos ve temmuz ayları 31 gün devam eder.
  • Şubat ayı ise diğer ayların aksine 28 gün sürer.
  • Eylül ekinoksu olarak adlandırılan olay 2 gün gecikir.
  • Kuzey yarım kürede yaz mevsimi uzun sürerken Güney yarım kürede ise kış mevsimi daha uzun sürer.

İKLİM KUŞAKLARI

Dünyanın sahip olduğu şekil ve eksen eğikliği sonucunda bazı iklimler meydana gelir. Ekvator ve çevresi tropikal kuşak, kutup dairesinin tamamı ve kutup noktaları arası kutup kuşağı, dönenceler ve kutuplar arası ise orta kuşak olarak adlandırılır. Matematiksel iklim kuşakları olarak adlandırılan bu isimlendirme yönteminde güneş ışınlarının gelme açısı en belirleyici faktördür. Sıcaklık kuşakları olarak adlandırılan diğer isimlendirme yönteminde ise Dünya sıcak ve soğuk kuşak olarak ikiye ayrılmıştır.

COĞRAFİ KOORDİNAT SİSTEMİ

Dünyada yer alan konumların doğru ve net olarak belirlenmesi oldukça önemlidir. Aksi taktirde yeryüzünde yer alan akarsu, dağlar gibi coğrafi özelliklerin harita üzerinde gösterilmesi imkânsız hale gelir. Bu yerlerin net olarak belirlenmesi için meridyen ve paralel adı verilen hayali çizgiler kullanılmaktadır. Çizgiler sayesinde o yerin konumu net olarak belirlenir ve harita üzerinde rahat bir şekilde gösterilebilir.

COĞRAFİ KOORDİNAT SİSTEMİ

Dünya üzerinde yer alan bir noktanın meridyen ve paraleller yardımıyla gösterilmesine matematiksel konum adı verilir. Ekvator çizgisi dünyayı yatay olarak tam ikiye ayıran bir noktadır. Bu çizgiye paralel olarak uzanan çizgilere paralel adı verilirken, dikey olarak iki kutup arasında uzanan çizgilere ise meridyen adı verilir. Tüm paraleller arasında bulunan mesafeler eşit ve 111 km’dir. İki farklı meridyen arasında ise her yerde sabit olmak üzere 4 dakikalık bir zaman farkı mevcuttur.

COĞRAFİ KONUM

Dünya üzerinde yer alan bölgeler matematiksel haricinde farklı yöntemler ile de gösterilebilir. Örneğin yakınlarında yer alan deniz, okyanus, boğaz, yükselti, yer şekilleri, komşu ülke gibi konumlara yakınlığına göre belirlenebilir. Bu konumlandırma şekline özel konum adı verilir. Tanım olarak kısaca paralel ve meridyenlere göre konum belirleme dışında kalan tüm yöntemlere özel konum adı verilir.

TÜRKİYE’NİN COĞRAFİ KONUMU

Türkiye hepimizin bildiği gibi büyük bir kısmı Asya kıtasında, az bir kısmı ise Avrupa kıtasında yer alan konumu itibariyle oldukça önemli bir ülkedir. Ülkemizin coğrafi konumu özel konum ve matematiksel konum olarak iki farklı şekilde gösterilir. Özel konumu ve sonuçları şu şekildedir:

  • Üç adet denize kıyısı olan bir yarımada ülkesidir.
  • Yükselti ortalaması oldukça fazladır ve batıdan doğuya doğru gidildikçe artar.
  • Yer altı kaynakları oldukça çeşitli ve fazladır.

Ülkemiz matematiksel konumu olarak 26-45 doğu meridyenleri arasında, 36-42 kuzey paralelleri arasında yer almaktadır. Bu konumundan dolayı ise dört mevsimi oldukça belirgin olarak yaşamaktadır.

HARİTA BİLGİSİ

HARİTA VE HARİTAYI OLUŞTURAN UNSURLAR

Dünya’nın tamamının veya belirli bir kısmının kuşbakışı görüntüsünün belirli oranlarda küçültülerek düzlem üzerine aktarılmış haline harita adı verilir. Coğrafyanın alt dalı olan ve harita ile ilgilenen bilim dalına kartoğrafya adı verilir. Düzlem üzerinde çizilen her bakış bir harita olmadığından haritayı oluşturan bazı unsurlar yer almaktadır.

Başlık

Düzlem üzerine hazırlanan her haritanın hangi amaçla kullanılabileceğine dair açıklayıcı bir başlık bulunması ilk şarttır.

Lejant

Harita üzerinde yer alan bazı kısaltmalar ve sembollerin ne anlamı geldiğinin açıklandığı kısma verilen addır. Her haritada olması mutlak bir şarttır.

Koordinat Sistemi

Dünya üzerinde yer alan herhangi bir noktanın belirlenmesini sağlayan hayali çizgilerdir.

Ölçek

Haritalar bir bölgenin belirli oranda küçülmesiyle elde edilmektedir. Bu küçülme oranına ölçek adı verilir ve her haritanın küçülme oranı harita üzerinde yer almalıdır.

BİLGİLERİN HARİTALARA AKTARILMASI

Haritalar tarih boyunca insanların sürekli olarak ihtiyaç duydukları coğrafi araçlar arasında yer almaktadır. İlk çizilen haritalar MÖ 6200’lü yıllarda çizilmiş ve mağara duvarlarında yer almaktadır. Daha önce çizilen haritalarda küçük konumlar yer almasına rağmen zaman geçtikçe haritacılık da gelişerek daha büyük alanlar düzleme aktarılmıştır. Bu haritaların gelişmesine katkı sağlayan Müslüman ve Türk bilim adamları da bulunmaktadır. Bunlardan bazıları Piri Reis, Kaşgarlı Mahmut, Kâtip Çelebi ve Mehmet Aşık’tır.

YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN HARİTALARA AKTARILMASI

Haritalar yalnızca çizilen bölgelerin konumunu vermekle kalmaz aynı zamanda o bölgenin yeryüzü şekilleri hakkında bize bilgi verir. Bu bilgilerin harita üzerine aktarılmasında ise bazı yöntemler kullanılır.

Kabartma yöntemi

Bir bölgenin yüzey şekilleri belirli oranlarda kabartılarak elde edilen harita çeşitleridir. Bu tür haritalar hazırlanma ve taşınma zorluğundan dolayı fazla tercih edilmemektedir.

Renklendirme yöntemi

Bu tür haritalarda yükselti, derinlik ve yeryüzü şekilleri farklı renkler ile gösterilmektedir. Yükseltiler yeşil, kahverengi ve sarı rengin tonları ile gösterilmektedir. Deniz ve diğer akarsuların derinlikleri ise mavi rengin tonları ile gösterilir.

İzohips yöntemi

Deniz seviyesine göre aynı yükseltide yer alan bölgelerin birleştirilmesi ile elde edilen eğrilere izohips adı verilir. Bu harita çeşidi en çok kullanılan türlerdendir.

İKLİM BİLGİSİ

ATMOSFER VE HAVA OLAYLARI

Dünyayı yer çekiminin etkisiyle tamamen saran ve şekil itibari ile küreye benzeyen gazların oluşturduğu tabakaya atmosfer adı verilir. Atmosfer içerisinde %78 azot, %21 oksijen ve %1 oranında diğer gazlar bulunur. Şekil olarak dünya gibi atmosfer tabakası da kutuplardan basık ve Ekvator bölgesinden şişiktir. Bu şekli sayesinde iklim olaylarına olanak tanımaktadır. Uzaydan olası bir meteorun gelmesi durumunda atmosfer parçalayarak dünyaya ulaşmasını engeller. Aynı zamanda güneşten gelen ultraviyole ışınlarının bir kısmını emerek bizlere zarar vermesini önler.

ATMOSFERİN KATMANLARI

Dünyamızı zararlı ışın ve meteorlardan koruyan atmosfer gazı iç içe geçmiş olan 5 farklı tabakalardan oluşur. Bu katmanlar ise şunlardır:

Troposfer

Atmosferin yere yakın olan en alt katmanıdır. Gazların %75’i ve su buharının tamamı bu katmanda yer alır. Canlıların yaşayabildiği tek katman ise troposferdir.

Stratosfer

Atmosferin ikinci katmanı olan stratosferde güneş ışınları en az tutulmaya uğrar. Gaz yoğunluğu bu katmanda yok denecek kadar azdır.

Mezosfer

Bu katman yıldız kayması adı verilen meteorların yandığı katmandır. Stratosfer ve mezosfer tabakaları arasında ozon tabakası yer alır.

Termosfer

Bu katmanda gaz yoğunluğu çok azdır ve gazlar iyonlarına ayrılır. Radyo dalgaları bu tabakadan yansır ve haberleşmeye olanak sağlar.

Ekzosfer

Atmosferin en dışında bulunan ve en kalın katmanıdır. Uzaya gaz çıkışları yaşanan bu katmanda haberleşme uyduları yer alır.

HAVA DURUMU VE İKLİM

Yeterince geniş alanlarda uzun yıllar boyunca hâkim olan yağış, sıcaklık ve rüzgar gibi hava olaylarının tamamına iklim adı verilir. İklimin dağılışını, etkilerini ve oluşumunu inceleyen bilime ise klimatoloji adı verilir. Ekvator bölgesinde yer alan hava durumu ve iklim neredeyse aynıdır.

Dar alanlarda kısa süre boyunca etkili olan hava olaylarına ise hava durumu adı verilir. Hava durumunu ve kısa süre içerisinde gerçekleşecek olan değişimleri meteoroloji inceler. Örnek olarak Ankara’da yarın hava yağışlı olacak kavramı hava durumuna örnektir.

İKLİM ELEMANLARI

Sıcaklık

İklim kavramını oluşturan en temel faktör sıcaklıktır. Yağış, basınç, rüzgâr ve nemlilik gibi diğer tüm faktörler sıcaklığın etkisi ile oluşmaktadır. Sıcaklık ve ısı kavramları günlük hayatta sürekli olarak aynı gibi kullanılsa da birbirinden tamamen farklıdır.

Isı: Bir konum ya da kaynakta var olan potansiyel enerjiye verilen addır. Birimi kaloridir.

Sıcaklık: Cisimlerin sahip olduğu potansiyel enerjinin açığa çıkmış halidir.

Isı bir enerji birimi olmasına rağmen sıcaklık bir enerji birimi değildir. Sıcaklık termometre ile ölçülen bir değerdir ve Santigrat, Celcius gibi kavramlarla ifade edilir.

Basınç ve Rüzgârlar

Kelime anlamı hava küre olan atmosferin içerisinde kendi ağırlıkları olan bazı gazlar bulunur. Bu gazlar yerçekiminin etkisi ile yere yakın olarak bulunur ve uygulamış olduğu basınç artar. Buna hava basıncı adı verilir. Basıncı ölçmeye yarayan aletlere barometre denir. Bir önceki başlıkta da anlatıldığı gibi basınç sıcaklığın etkisi ile oluşur.

Yüksek basıncın bulunduğu bölgeden alçak basınca doğru hareket eden hava akımına rüzgâr adı verilir. Bir başka anlatım ile soğuktan sıcağa doğru hareket eden hava akımıdır. Rüzgarlar yatay yönlü olarak hareket ederler.

Nem ve yağış

İklimin oluşmasını sağlayan diğer faktörler arasında nem ve yağış yer alır. Canlıların yaşamlarını devam ettirebilmesi için su en önemli yaşam kaynağıdır. Dünya üzerinde yer alan su kaynakları ise güneş yardımı ile sürekli olarak yer değiştirir. Buna su döngüsü adı verilir. Havada bu döngü sırasında sürekli olarak bir miktar su buharı yer alır ve buna nem adı verilir.

Havada bulunan bağıl nemin %100 oranına ulaşması sonucunda siste bulunan su tanecikleri veya bulutların ağırlığı artar. Yer çekiminin etkisi ile bu su buharları yere düşer ve yağış adını alır.

YERYÜZÜNDE HAKİM OLAN İKLİMLER VE ÜLKEMİZDE GÖRÜLEN İKLİM TİPLERİ

DÜNYADAKİ İKLİM TİPLERİ

İklimi oluşturan bazı özelliklerin farklılık göstermesi dünya üzerinde farklı iklim tiplerinin oluşmasına neden olur. Bu iklim tiplerinden bazıları şunlardır:

Ekvatoral iklim

Ekvatorun etrafında yer alan bölgelerde görülen ve sıcaklık ortalamasının 25 derece üzerine olduğu iklim çeşididir.

Savan iklimi

10-20 güney ve kuzey enlemleri arasında görülen, çöl iklimi ile ekvatoral iklim arasındaki geçiş iklimidir.

Muson iklimi

Yaz aylarının bol yağışlı ve sıcak, kış aylarının ise kurak ve ılık olarak geçtiği iklim türüdür.

Akdeniz iklimi

Yazların kurak ve sıcak geçtiği, kışların ise yağışlı ve ılık olarak devam ettiği iklim türüdür.

Ilıman okyanusal iklim

Yıllık ortalama sıcaklığın 20 derecenin altında olduğu ve bol yağış görüldüğü iklim çeşididir.

Karasal iklim

Yaz aylarının oldukça sıcak ve kurak, kış aylarının ise kar yağışlı ve soğuk geçtiği iklim çeşididir.

Tundra iklimi

65 ve 80 enlemleri arasında görülen ve oldukça soğuk olarak geçen iklim çeşididir.

Kutup iklimi

Kutup bölgelerinde görülen ve sıcaklıkların sürekli olarak 0’ın altında geçtiği iklim çeşididir.

TÜRKİYE’DE İKLİM ÖZELLİKLERİ

Türkiye üç tarafı denizlerle çevrili olan yarımada bir ülkedir. Ülkemizde hâkim olan 3 farklı iklim çeşidi bulunmaktadır. Bu iklim çeşitleri ise şunlardır:

Akdeniz iklimi

Ege bölgesinde, Akdeniz bölgesinde ve Marmara bölgesinin güneyinde hâkim olan iklim çeşididir. Yaz ayları kurak ve sıcak, kışlar ise yağışlı ve ılık olarak geçer.

Karasal iklim

Ülkenin kenar kısımları haricinde neredeyse tamamında görülen iklim çeşididir. Daha çok iç bölgelerde hüküm süren bu iklimde yaz ayları kuru ve sıcak geçer. Kış ayları ise oldukça soğuk olmaktadır.

Karadeniz iklimi

Karadeniz bölgesinde hüküm süren bu iklimde yılın her mevsimi yağış görülmektedir. Yağışların en sık yaşandığı mevsimler ise sonbahar ve ilkbahardır.

Bu ders notu faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

19 kişi oy kullandı
Online Testler