Açık Lise Seçmeli Biyoloji 4 ders notları

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 1

BİTKİLERİN YAPISI

BİTKİLERİN YAPISI

ÇİÇEKLİ BİTKİLERİN TEMEL KISIMLARININ YAPISI VE GÖREVLERİ

Bitkisel Dokular

Meristem Doku

Hücreler sürekli mitoz bölünme geçirebilir. Bitkinin büyüme bölgelerinde bulunur. Meristem hücreleri canlı, bol sitoplazmalı, büyük çekirdekli ve ince çeperlidir. Hücreler arası boşlukları yoktur. Hücreler koful içermez ya da küçük kofula sahiptir.

Uç Meristem

Kök ve gövdede büyüme noktalarında bulunur. Bitkide boyuna büyümeyi sağlar. Kökte büyüme bölgeleri kaliptra, gövdede ise koruyucu yapraklar tarafından korunur

Yanal Meristem

Kök ve gövdenin yapısında bulunur. Bitkide enine büyüme ve kalınlaşmayı sağlar.

Primer Meristem

Embriyonik dönemden beri bölünme yeteneğini kaybetmemiş hücrelerden oluşur. Kök ve gövdede uç kısımlarda bulunur.

Sekonder Meristem

Bölünme yeteneğini kaybetmiş parankima hücrelerinin sonradan bölünme yeteneği kazanmasıyla oluşmuştur. Sekonder meristem kambiyum ve mantar kambiyumu olarak ikiye ayrılır. Kambiyum; kök ve gövdede iletim demetlerinin oluşması ve enine büyümede etkilidir. Mantar kambiyumu; bitkilerde kök ve gövdeyi örterek korunmasını sağlar.

Temel Doku
Parankima

Parankima hücreleri canlı, bol sitoplazmalı ve ince çeperlidir. Bitkinin her organında bulunur. Görevlerine göre dörde ayrılır.

  • Özümleme Parankiması: Hücrelerinde bol miktarda kloroplast vardır. Fotosentez yapar.
  • Depo Parankiması: Besin ve su depo eder.
  • Havalandırma Parankiması: Hücreler arasındaki geniş boşluklarda havanın depolanmasını sağlar ve gaz alışverişine yardımcı olur.
  • İletim Parankiması: İletim demetleri ve bitkinin diğer dokuları arasındaki madde alışverişini sağlar.
Kollenkima

Bitkilerin genç gövdelerinde, çiçek ve yaprak saplarında, yaprağın orta damarında bulunur. Canlı ve çeperleri kalınlaşmış hücrelerden oluşur. Çarpma ve bükülmelere karşı bitkiye mekanik desteklik sağlar. Hücrelerde çeperlerinde selüloz ve pektin birikmesiyle kalınlaşma gerçekleşir.

Köşe kollenkimasında: Kalınlaşmalar hücrelerin sadece köşelerinde görülür.

Levha kollenkiması: Kalınlaşma çeper boyunca görülür.

Sklerenkima

Ölü hücrelerden oluşur. Hücrelerin çeperleri selüloz ve lignin birikmesiyle kalınlaşmıştır. Lignin birikimi esnekliğin kaybolmasına ve odunlaşmaya neden olur. Bitkiye desteklik sağlar.

Taş hücreleri: Tohum kabuklarında, şeftali gibi meyvelerin çekirdeklerinde bulunur.

Sklerankima lifleri: Keten, kenevir ve sarımsakta bulunur.

İletim Doku
  • Ksilem (Odun boruları): Ölü hücrelerden oluşur. Su ve suda çözünmüş minerallerin taşınmasını sağlar. Madde taşınması hızlıdır. Madde iletimi kökten yapraklara doğru tek yönlüdür.Pasif taşıma yapar.

  • Floem (Soymuk boruları): Canlı hücrelerden oluşur. Fotosentez sonucu oluşan organik maddeleri taşır. Madde taşınması yavaştır. Madde iletimi çift yönlüdür. Yapraklarda fotosentez sonucu oluşan organik maddeler aşağı doğru ve kökte sentezlenen aminoasitler ise yukarı doğru taşınır. Pasif ve aktif taşıma yapar.

Örtü Doku
  • Epidermis:Hücreleri tek sıralıdır ve aralarında boşluk bulunmaz. Bitkinin tüm yüzeyini kaplar. Otsu bitkilerde, odunsu bitkilerde yapraklarda ve genç kısımlarda bulunur. Canlı ve az sitoplazmalı hücrelerden oluşur. Hücreler kloroplast taşımadığı için fotosentez yapmaz. Epidermisin dışarı bakan kısmında su kaybını önleyen kütikula tabakası bulunur. Nemli ortam bitkilerinde kütikula tabakası ince, kurak ortam bitkilerinde ise kalındır. Kütikula yaprağın alt tabakalarına ışık girişini engellemez.

  • Perıdermis (Mantar Doku)Çok yıllık bitkilerin kök ve gövdelerinin üzerinde bulunur. Hücreleri ölüdür. Epidermisin parçalanmasıyla peridermis oluşur. Bitkiyi mekanik etkilere karşı korur. Peridermiste lentisel (kovucuk) adı verilen açıklıklar vardır. Lentisel gaz alışverişini sağlar.

BİTKİLERDE TEMEL ORGANLAR

Kök

Bitkiyi toprağa bağlayarak, topraktan su ve suda çözünmüş minerallerin alınmasını sağlar.

Kaliptra

Kökün uç kısmını örter. Kök ucunu korur. Hücre bölünme bölgesi: Buradaki hücreler sürekli bölünürler. Büyüme konisi buradır.

Uzama bölgesi

Uç meristem tarafından oluşturulan hücreler hızla dikey olarak büyüyerek kökün uzaması sağlanır.

Olgunlaşma bölgesi

Yoğun olarak kök emici tüyleri bulunur. Su ve suda çözünmüş minerallerin emiliminde görevlidir.

Gövde
  • Gövdenin temel görevi: köklerden alınan suyu ksilemle yapraklara, yapraklarda fotosentezle üretilen organik maddeleri floemle bitkinin diğer kısımlarına iletmektir. Yaprak, çiçek, meyve ve tomurcuk gibi kısımlar gövde üzerinde bulunur.

  • Primer büyüme: Kök ve dalların uzamasıdır. Genç sürgünler oluşur.

  • Sekonder büyüme: Kök ve gövdenin kalınlaşmasıdır. Kambiyum ve mantar kambiyumu olmak üzere iki yanal meristem görev alır.

Yaprak

Bitkinin gövdesi üzerinde yer alır. Temel görevi fotosentez yapmaktır. Ayrıca terleme ve solunum olayları da yapraklarda gerçekleşir. Yapraklar klorofil taşıdıklarından yeşil renklidirler.

BİTKİ GELİŞİMİNDE HORMONLARIN ETKİSİ

Oksin

Özellikle büyüme bölgelerindeki hücreler tarafından üretilir. Hücre bölünmesini hızlandırır.

Sitokinin

Kök uçlarında sentezlenir ve diğer organlara taşınır.

Giberalin

Gövde uzaması, yaprak büyümesi ve tohumunun çimlenmesinde etkilidir.

Etilen

Meyve olgunlaşmasında etkilidir.

Bitkilerde Hareket

Çevresel Faktörler

Sıcaklık, ışık, su, toprak, atmosferdeki gazlar, yer çekimi

BİTKİLERDE MADDE TAŞINMASI

  • Kaynak hücrede fotosentez ya da nişastanın parçalanması sonucu glikoz oluşur.
  • Kaynak hücreden floeme glikoz geçer. Floem hücrelerinde glikoz derişimi artar ve su derişimi azalır.
  • Bunun sonucunda floem, çevre dokulardan ve ksilemden su alır, floem hücrelerinde sıvı basıncı artar.
  • Bu sıvı basıncı floem özsuyunun aşağı doğru akmasını sağlar.
  • Böylelikle glikoz fioemden havuz hücreye aktif olarak boşaltılır. Bunun sonucunda floemde glikoz derişimi azalır, su derişimi artar.
  • Ozmozla floemdeki su tekrar ksileme geçer ve yukarı doğru taşınır.

KÖKLERDE SU VE MİNERAL EMİLİM

Minerallerin Topraktan Alınması

Bitkinin köklerinde bulunan emici tüylerin ozmotik basıncı toprağa göre fazla olduğundan topraktan ve suda çözünmüş mineraller emici tüylerle alınır. Minerallerin topraktaki derişimi emici tüylerdeki derişiminden daha düşüktür. Bu nedenle mineraller emiği tüyler tarafından aktif taşıma ile alınır. Topraktan alınan su ve mineraller ksilem ile bitkinin diğer kısımlarına taşınır.

BİTKİLERDE SU VE MİNERALLERİN GÖVDE VE YAPRAKLARA TAŞINMASI

Kök Basıncı

Kök emici tüylerindeki su derişimi topraktaki su derişimine göre daha azdır. Kök emici tüylerindeki yüksek ozmotik basıncı kök basıncını meydana getirir. Kök basıncı sayesinde topraktan su emici tüylere geçer. Emici tüy hücrelerindeki su ozmotik basıncın daha yüksek olduğu ksilem hücrelerine geçer.Bir bitki köke ne kadar yakın kesilirse kesik yüzeydeki su miktarının da o kadar fazla olduğu görülür.

Kohezyon – Gerilim Teorisi

Yapraklarda fotosentez ve terleme ile su kaybedilmesi sonucu yaprak hücrelerinde ozmotik basınç artar. Bitkinin üst kısımlarında çekme(emme) kuvveti ortaya çıkar ve ksilemdeki su sütunu yukarı doğru çekilir. Suyun yukarı doğru çekilmesi kohezyon yardımıyla gerçekleşir. Kohezyon su moleküllerinin birbirine tutunma özelliğidir. Terleme-çekim kuvveti ve kohezyon suyun yükseklere taşınmasında en fazla kabul edilen görüştür.

BİTKİLERDE EŞEYLİ ÜREME

ÇİÇEĞİN YAPISI VE KISIMLARI

Çanak Yaprak

Çoğunlukla yeşil renklidir.

Taç Yaprak

Renkli ve koku salgılama özelliği olan kısımdır.

Tam Çiçek

Erkek organ, dişi organ, taç yaprak ve çanak yaprak bulunan çiçektir.

Eksik Çiçek

Erkek ya da dişi organlardan sadece birini taşıyan çiçektir.

Çiçekli Bitkilerde Üreme Hücrelerinin Oluşumu

Erkek Organda Polen Oluşumu

Başçık polenlerin oluştuğu kısımdır. Başçık enine kesitinde dört bölmeli yapı gözlenir. Bölmelerin her birinde polen keseleri vardır. Polen keselerinde bulunan polen ana hücrelerinde (2n; mayozla mikrosporlar (n) oluşturulur. Mikrosporların çekirdeği mitoz geçirir ve iki çekirdekli polenler oluşur.

Dişi Organda Yumurta Oluşumu

Yumurtalıkta bulunan tohum taslağının içinde megaspor ana hücresi (2n) yer alır. Megaspor ana hücresi mayoz bölünme geçirir. 4 tane megaspor hücresi(n) oluşur. Oluşan 4 megaspordan 3’ü erir. Kalan megaspor büyür ve 3 kez mitoz geçirerek embriyo kesesi denilen 8 çekirdek)i yapı oluşur.

Tozlaşma
Çiçekli bitkilerde

erkek organın başçığında meydana gelen polenin, dişi organın tepeciğine ulaşması sonucu gerçekleşen olaya tozlaşma denir. Çiçeğin erkek organın başçığında polen gelişimi meydana gelir ve gelişen polen kesesi patlar. Bu patlamanın ardından polenler canlı veya cansız tozlaştırıcılar aracılığı ile dişi organın tepeceğine ulaşır ve tozlaşmaya meydana gelir. İnsan eli ile oluşan tozlaşma, suni tozlaşma olarak bilinmektedir. Rüzgar vasıtası ile tozlaşan bitkilerde daha fazla polen üretimi olur. Fakat bu bitkilerde oluşan çiçekler çoğunlukla küçük ve gösterişsizdir. Polen sayısının fazla olması, tozlaşmayı kolaylaştırmaktadır. Su ile tozlaşan bitkilerin polenleri hava boşluklarına sahiptir. Bu sayede polenler suya batmadan taşınırlar.

ÇİÇEKLİ BİTKİLERDE DÖLLENME, TOHUM VE MEYVE OLUŞUMU

Döllenme

Dişi organın tepeciğine ulaşan polenler tepecikten salgılanan yapışkan salgı sayesinde buraya tutunur ve çimlenmeye başlar. Polenin yapısında bulunan tüp çekirdeği polen tüpünü oluşturur. Polen tüpü aşağı doğru büyürken, üretken çekirdek bir mitoz geçirir ve iki sperm çekirdeğini oluşturur. Polen tüpü tohum taslağının mikropil denilen açıklığına geldiğinde patlar. Sperm çekirdekleri embriyo kesesine geçer. Burada çifte döllenme olayı gerçekleşir.

Tohum Oluşumu
Kabuk

Tohumu olumsuz koşullardan korur.

Endosperm: Embriyoyu çimlenmeye kadar besler.

Embriyo

Zigotun mitoz geçirmesi sonucu oluşur.

Meyve Oluşumu

Yumurtalık döllenmeden sonra gelişerek meyveyi oluşturur. Meyvenin görevi; tohumu korumak ve tohumun yayılmasını sağlamaktır.

DORMANSİ VE ÇİMLENME

Dormansi

Tohum oluşumunun son evresinde tohum içerisinde su oranı %15’in altına düşmektedir. Bu miktarın azalması ile embriyo gelişimi durur ve çimlenmeye kadar dormansi, yani uyku hâli durumunda kalır. Dormansi süresinde metabolik hız oldukça yavaşlar ve embriyo büyümez.

Çimlenme

Tohumdaki olgunlaşan embriyonun uygun çevre koşullarında yeni bir bitkiyi oluşturmak için tohumun kabuğunu çatlaması ile dışarı çıkmasına çimlenme denir. Çimlenmenin olabilmesi için ortamda yeterli miktarlarda su, oksijen ve uygun sıcaklık olmalıdır. Bu koşullarda osmoz ile su alımı yapan tohum hacimce büyür ve kabuğun çatlaması meydana gelir. Su alınması ile birlikte metabolik değişiklikler başlar. Su ile genişleyen tohumun kabuğu çatlar. Sonrasında ise enzimler; besin doku ve çenekteki besin maddelerini sindirir. Besin maddeleri sayesinde embriyo yeterli enerjiye kavuşur.

Çimlenmeye Etki Eden Çevresel Faktörler

Tohumun çimlenmesi söz konusu olduğunda çevresel ve genetik faktörler etkilidir. Çevresel faktörlerinden en önemlileri; su, sıcaklık ve oksijendir. Bazı bitkilerin tohumlarının çimlenmek için ışığa ihtiyacı vardır.

Sıcaklık

Bitki tohumları uygun bir sıcaklık aralığında çimlenmektedir. Sıcaklık, enzim çalışma hızı ve tohumun su alması sırasında etkilidir. Çimlenme için kalan koşulların uygun olması çimlenme için yeterli değildir; minimum sıcaklığın altında ya da maksimum sıcaklığın üstünde çimlenme olmaz. Sıcaklığın düşük olduğu ortamlarda çimlenme yavaştır. Çimlenme için uygun olan sıcaklık, bitkinin türüne göre farklılık göstermektedir.

Su

Tohum çimlenmesi için bulunan ortamda yeterli miktarda su olmalıdır. Tohum içerisine alınan su, metabolik faaliyetleri hızlandırır ve enzim faaliyetleri başlar. Yeteri kadarın suyun bulunduğu ortamda tohum çimlendir ve gelişir. Ayrıca su, çimlenmeye gerekli olduğu kadar bitkinin büyümesi için de gereklidir.

Oksijen

Çimlenme gerçekleşirken metabolik faaliyetler meydana gelir ve bu faaliyetler için enerji gereklidir. Embriyo gelişiminde ihtiyaç olan enerji, çeneklerde bulunan besinlerin oksijenli solunum yoluyla parçalanması sonucu açığa çıkar. Ortamda yeterli oksijen olmadığı durumlarda çimlenmenin süresi uzar ya da çimlenme gerçekleşmez. Ayrıca çimlenme sırasında su miktarı fazla ise oksijen alınamaz ve çimlenme durur.

Sonraki Ünite
Bu ders notu faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

1 kişi oy kullandı
ÜNİTE 2