Seçmeli Sanat Tarihi 2 ders notları ünite 2

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 2

TÜRK VE İSLAM MİMARİSİ

İSLAM MİMARİSİNİN GELİŞİMİ

İslamiyet dünyanın en önemli bir bölümüne yayılmış evrensel dinlerden biridir. İslamiyet’in doğuşu ve yayılışı tarihî bir olaydır ve önemli bir süreçtir. İslam mimarisini incelerken yapı tiplerinden yola çıkarak, dönemler bazında bu yapıların hangi aşamalardan geçtiğini göreceğiz:

  • Hz. Muhammed Dönemi
  • Dört Halife Devri
  • Emeviler
  • Endülüs Emevileri
  • Abbasiler
  • Fatımiler
  • Memlükler
  • Karahanlılar
  • Gazneliler
  • Büyük Selçuklular
  • Türkiye (Anadolu) Selçukluları
  • Beylikler
  • Osmanlılar

DİNİ MİMARİ

Hz.Muhammed döneminde yapılan ilk camiler, küçük boyutlu ve mescit özelliğinde olan yapılardır. Bunlar mimari ve süsleme açısından çok dikkat çekmezler. Mescid-i Nebevi Hz. Muhammed ‘in Medine’ye hicretinden hemen sonra ashabıyla beraber bina ettiği mescittir. Medine’ye varmadan önce Kuba köyünde 3-4 gün kalmış ve burada Kuba Mescidi’ni yaptırmıştır.

Emeviler Dönemi

İlk Emevi Halifesi Muaviye, devlet merkezini Şam olarak belirlemiştir. Mimaride Antik Çağ, Bizans dönemi etkileri görülür. Emevi camilerinin en güzel örneklerini şöyle sıralayabiliriz:

KAYREVAN SEYDİ UKBA CAMİİ

Kuzey Afrika’ daki ilk İslam şehri olan Keyrevan’da Emeviler tarafından yaptırılmıştır.

ŞAM EMEVİYE CAMİİ

Halife 1. Velid tarafından bir kilisenin kalıntıları üzerine yaptırılmıştır.

KUBBET-ÜS SAHRA

Halife Abdülmelik tarafından yaptırılmıştır. Sekizgen planlı ilk ve tek camidir. Diğer adı Hz. Ömer Camii’dir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde onarım geçiren caminin bozulan çinileri İznik çinileriyle değiştirilmiştir.

MESCİD-İ AKSA

Emeviler döneminden kalma en önemli yapı olarak nitelendirebiliriz. Kudüs’te Harem-i Şerif olarak bilinen alan üzerinde 702 yılında Halife Abdülmelik tarafından inşa ettirilmiştir.

İspanya’da Endülüs Emevileri

Bu dönemde Kordoba, mimari alanda Avrupa’nın en önemli şehri olmuş ve bir kültür şehri olarak dikkat çekmiştir.

KORDOBA CAMİ

Kırmızı tuğla ve beyaz taşlarla yapılan kemerler camiye değişik bir görünüm katmıştır.

Abbasiler Devri

Bağdat, İslam devletinin merkezi olmuştur. Mimaride malzeme olarak tuğla ve kerpiç kullanmışlar, camilerini kûfe planlı yapıp, avluyu revakla çevrelemişlerdir.

SAMARRA ULU CAMİİ

Abbasi halifesi Resim 02.11 Samarra Ulu Camii Minaresi Mütevekkil tarafından yaptırılmıştır. Yapıdan günümüze sadece minaresi sağlam gelebilmiştir.

TOLUNOĞLU CAMİİ

Mısır’da ilk Tolunoğlu Camii – Kahire Türk Devleti’ni kurmuş olan Tolunoğlu Ahmet tarafından Kahire’de yaptırılmıştır.

Memlükler Dönemi

BAYBARS CAMİİ

Kahire’de yaptırılan cami Memluk sultanlarının yaptırdığı camiler arasında günümüze ulaşanların en eskisidir. ürklerin İslamiyet’i kabulüyle birlikte, Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk devletleri olan Karahanlılar ve Gazneliler yaptıkları eserlerle Türk-İslam sanatının öncüsü olmuşlardır.

Karahanlılar Dönemi

Türk kültürü ve tarihi için çok önemlidir. Uygur Türkleri tarafından Türkistan’da kurulmuş ilk Müslüman Türk Devleti olan Karahanlılar’ın başkenti Balasagun’dur. Karahanlı camilerinde kubbe; örtü sistemi olarak ön plana çıkar.

Gazneliler: Türk sanatı özellikleriyle, Hint ve İslam sanatının birleşimini görürüz.

LEŞGER-İ BAZAAR CAMİİ

11 yy.da Afganistan’da inşa edilmiştir. Mihrap önünde kubbe yer alır.

Büyük Selçuklular

Karahanlı ve Gazneliler’ in sanat ve kültür alanında başlattıkları gelişmeleri sürdürerek, mimaride dört eyvanlı planı geliştirmişlerdir. Selçuklu camileri genel olarak Mescid-i Cuma adını alır ve bulunduğu şehirle anılır.

ISFAHAN MESCİD-İ CUMA

Caminin en önemli kısımları Melikşah zamanında yapılmıştır.

Türkiye Selçukluları

Anadolu’da önemli sanat eserleri meydana getirmişlerdir. Merkezleri Konya’dır. Türkiye Selçuklu sanatı; Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu sanatlarından ve Anadolu’da daha önce yaşamış uygarlıklardan etkilenmiştir.

DİYARBAKIR ULU CAMİİ

Transept planlı camilerin en önemli örneğidir. Anadolu’da yapılmış Türk camilerinin ilki olması bakımından da çok önemlidir.

KONYA ALAEDDİN CAMİİ

islam sanatının ilk ve özgün plan şeması olan kûfe plan uygulanmıştır. Yapımı oldukça uzun sürmüş, Sultan Rüknettin zamanında yapımına başlanmış, Alâeddin Keykubat zamanında tamamlanmıştır.

DİVRİĞİ ULU CAMİİ VE ŞİFAHANESİ

Külliye (yapılar topluluğu) şeklinde inşa edilmiştir. Bazilikal planlı camilerin Anadolu’daki en önemli ve ilk örneklerindendir.

OSMANLI CAMİLERİ

Erken Dönem

Tek Kubbeli Camiler

İznik Hacı Özbek Camii , İznik Yeşil Camii

Ters T Planlı Camiler

Bursa Orhan Bey Camii, Bursa Hüdavendigar Camii, Bursa Yeşil Camii

Çok Kubbeli Camiler

Bursa Ulu Camii, Edirne Eski Camii

Merkezi Kubbeli Camiler

-Edirne Üç Şerefeli Camii

Klasik Döneme Geçiş Camileri

İstanbul Fatih Camii,Edirne Beyazıt Camii

Klasik Dönem

1.Mimar Sinan Öncesi Dönem

İstanbul Bayezit Camii

2.Mimar Sinan Dönemi

İstanbul Şehzade Camii (Çıraklık), İstanbul Süleymaniye Camii (kalfalık), Edirne Selimiye Camii (Ustalık)

3.Mimar Sinan Sonrası Dönemi

İstanbul Yeni Cami ve Külliyesi, İstanbul Sultan Ahmet Camii

Geç Dönem

1.Lale Devri

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa Camii

2.Türk Barok Ve Rokoko Devri

İstanbul Nuru Osmaniye Camii, İstanbul Laleli Camii

3.Türk Ampir Üslubu Devri

İstanbul Nusretiye Camii, İstanbul Ortaköy Camii, Dolmabahçe Camii

4.Seçmeci (Eklektik) Devir

İstanbul Hamidiye Camii, İstanbul Aksaray Valide Camii

5.Neoklasik Dönem

İstanbul Bostancı Camii, İstanbul Bebek Camii

Mimar Sinan’ın Mimari Anlayışı

  • Yaptığı eserlerin planlarını bulundukları şehrin, mahallenin ve çevrenin düzenini bozmayacak şekilde yapmış ve uygulamıştır.
  • Yapıların konumu bulunduğu çevrenin bitki örtüsüyle uyumludur.
  • Merkezi kubbeli yapı sorununu çözmüş ve camilerde harimiyi tek, büyük bir kubbeyle örtmeyi başarmıştır.
  • Merkezi kubbeler, yarım kubbe ve eksedra adı verilen çeyrek kubbelerle uyum içinde desteklenmiştir. Böylece yapıda anıt görünümü ortaya çıkmıştır.
  • Kullandığı malzemeyi ve süsleme unsurlarını dengeli bir biçimde kullanmış, aşırılıktan ve abartıdan kaçınmıştır.
  • Yapılarında ışık, ses ve estetik en üst seviyede ve ideal ölçüdedir.

TÜRBE VE KÜMBETLER

İslam mimarisinde ilk türbe Abbasi Dönemi’nde görülür. Bu türbe Kubbet-üs Süleybiye’dir.

KUBBET-ÜS SÜLEYBİYE

İslam sanatının ilk türbesi olan yapı, Samarra şehrindedir. İç içe iki sekizgen duvardan ve ortada bir kubbeden oluşur. Türbenin toplam 12 kapısı vardır.

Memlük Dönemi

Külliye yapımı görüyoruz.

SULTAN HASAN TÜRBESİ

Bu türbede Selçuklu izlerini görmek mümkündür. Bir külliyenin parçasıdır. Medrese ve türbe birleştirilmiştir.

Karahanlılar Dönemi

Anıtsal mezar mimarisi çok önemlidir

ARAP ATA TÜRBESİ

Karahanlı döneminden kalan en eski türbedir.

AYŞE BİBİ TÜRBESİ

11.yy.ın sonunda Özbekistan -Talas’ta inşa edilmiştir. Sultan Alparslan’ın kızı ve Karahanlı hükümdarının eşi Ayşe Bibi Hanım’a aittir.

Gazneliler Dönemi

türbeler kare planlıdır ve kubbe ile örtülüdür. Kubbeye geçişlerde Türk üçgeni kullanılmıştır.

ASLAN CAZİB TÜRBESİ

Tus Valisi Aslan Cazib’e ait türbedir.

TAC MAHAL

Hindistan’ın Agra kenti yakınlarında, Hint-Türk İmparatoru Şah Cihan’ın ölen karısı Begüm Mümtaz Mahal için yaptırdığı büyük türbedir. Şah Cihan da burada gömülüdür. Yapının baş mimarı Muhammed İsa Efendi’dir.

Büyük Selçuklular Dönemi

Mezar anıtları kümbet ve türbe olarak iki değişik formda inşa edilmiştir

KÜMBED-İ SURKH

Yapı malzemesi kırmızı tuğla olup, aynı zamanda tuğla dekorasyonu dikkat çeker.

SULTAN SENCER TÜRBESİ

Türkmenistan’ın Merv şehrindedir. Son Selçuklu Sultanı Sencer için yapılmış olup mimarı Muhammed Atsız’dır.

Türkiye Selçukluları Dönemi

Mezar anıtları, Büyük Selçuklu dönemindeki türbe ve kümbetlerle aynı özellikleri gösterir.

TERCAN MAMA HATUN KÜMBETİ

Anadolu’daki en önemli mezar anıtlardan biridir. Tamamen kesme taştan yapılmış olup, plan özellikleri açısından tek örnektir.

KAYSERİ DÖNER KÜMBET

Portal’ın sol üstünde Anadolu Selçuklu arması olan çift başlı kartal ile aslan figürü dikkat çeker.

KONYA II. KILIÇASLAN KÜMBETİ

Gövdesi ongen şeklindedir. Duvarları kesme taş olup, içinde 8 adet çini kaplı lahit bulunmaktadır.

Osmanlı Dönemi

Özellikle Beylikler dönemi ile Osmanlı’nın erken dönemi adeta birbiri içine geçmiş gibidir ancak Osmanlı türbelerinde genellikle kripta (mezar odası) bölümü bulunmaz ve genellikle giriş kısmı revaklıdır.

BURSA YEŞİL TÜRBE

Yapımına Çelebi Sultan Mehmet zamanında başlanmış, II. Murat zamanında tamamlanmıştır.

İSTANBUL MAHMUT PAŞA TÜRBESİ

Mozaik çini tekniğinde olup, Selçuklu çini geleneğinin son örneğidir.

İSTANBUL KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN TÜRBESİ

Mimar Sinan’ın bu türbeyi Kanuni Sultan Süleyman için Süleymaniye Cami’nin avlusuna inşa etmiştir.

İSTANBUL HÜRREM SULTAN TÜRBESİ

Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi olan Hürrem Sultan için, Mimar Sinan tarafından yapılmıştır.

İSTANBUL SULTAN II. MAHMUT TÜRBESİ

Osmanlı padişahı Abdülmecid’in babası II. Mahmut için İstanbul’da inşaa ettirdiği bu türbeye sonradan diğer Osmanlı padişahları ve bazı hanedan üyeleri de defnedilmiştir.

MİNARELER

İslam mimarisinde ibadethanelerin önemli bir ayrıntısı olan minarelerin öncelikle kelime anlamına bakmak gerekir. Arapçada sözlük anlamı “ışık” veya ateş çıkan ya da görünen yer” anlamındaki menâre yapı olarak aşağıdan yukarıya doğru şu kısımlardan oluşur:

  • Pabuç: Kürsü ile gövde arasındaki geçit kısmı
  • Gövde: Pabuç ile şerefe arasındaki bölüm
  • Kürsü: Üzerine minare gövdenin pabuç vasıtasıyla oturduğu taban.
  • Şerefe: Müezzinin ezan okurken dolaşabilmesi için yapılmış balkon.
  • Petek: Şerefenin üzerindeki gövde.
  • Külah: Minarenin tepesindeki konik çatı.
  • Alem: Minarenin en üst kısmındaki madeni hilal

SİVİL MİMARİ

MEDRESELER

Medrese; Müslüman ülkelerde orta ve yükseköğrenimin yapıldığı eğitim kurumlarının genel adıdır. Türk-İslam Devletlerinde medrese geleneği Karahanlılarla başlamış, böylelikle eğitim belli bir düzene oturtulmuştur. Bu dönemde medrese yöneticilerine fakih, öğretmenlerine ise müderris denir.

Karahanlılar Dönemi

İlk medrese Tuğbaç Buğra Han tarafından yaptırılmıştır.

Memlükler Dönemi

Sultan Hasan Medresesi

Büyük Selçuklular Dönemi

İlk Selçuklu Medresesi Tuğrul Bey tarafından Nişabur’da açılmıştır. En büyük medrese ise Sultan Alparslan döneminde vezir Nizam-ül Mülk tarafından açılan Bağdat’taki Nizamiye Medresesi’dir. Nizamiye Medresesi Türk eğitim tarihinde bir dönüm noktasıdır.

Türkiye Selçuklu Dönemi

Konya Karatay Medresesi, Sivas Gök Medrese

Osmanlı Dönemi

İznik Süleyman Paşa Medresesi, İstanbul Şehzade Mehmet Medresesi

KERVANSARAYLAR (HANLAR-RİBATLAR)

Kervansaray

Orta Çağ Türk-İslam dünyasında ticari ve dinî amaçla seyahat eden ve kervan adı verilen grupların konakladıkları mekanlardır. Bunlar çok boyutlu fonksiyonları olan köklü sosyal ve ticari kurumlardır.

Karahanlılar Dönemi

İlk Türk kervansarayını Karahanlılar inşa etmiştir. Ribat adı verilen bu yapılar sınırlarda ve ticaret yolları üzerinde güvenlik ve konaklama ihtiyacını karşılamak için yapılmışlardır.

RİBAT-I MELİK

KarahanlıResim 02.107 Ribat-ı Melik (Semerkant-Merv) lardan kalan en önemli mimari eserdir. Bunun dışında; Akçakale Kervansarayı, Dehistan Kervansarayı ve Kurtlutepe Kervansarayı da Karahanlı kervansaraylarına önemli birer örnektir.

Büyük Selçuklular Dönemi

Ticaret yolları üzerine kervanların konaklaması, güvenliğin sağlanması amacıyla ribat adı da verilen kervansaraylar inşa etmişlerdir.

RİBAT-I ŞERİF

Hatun tarafından Nişabur-Merv yolu üzerine yaptırılmıştır. Selçuklu kervansaraylarının en önemli örneğidir.

SARAYLAR

BÜYÜK SELÇUKLU

Merv şehrinde harabe durumunda bir saray kalıntısı

TÜRKİYE SELÇUKLU

Konya II. Kılıçarslan Köşkü, Beyşehir Kubad Abad Sarayı

BEYLİKLER

Menteşeoğlu Orhan Bey’in Peçin’de inşa ettirdiği saray

GAZNE

Leşger-i Bazar Sarayı

EMEVİLER

Kuseyr-Amra Sarayı, Kasr’ül Hayr’ül Garbi, Meşatta, Hırbetü’l Mefcer

ABBASİLER

Uheydir Sarayı, Balkuvara Sarayı

Tirmiz Sarayı

OSMANLI

İstanbul Topkapı Sarayı, Dolmabahçe Sarayı, Ağrı Doğu Beyazıt İshak Paşa Sarayı, Yıldız Sarayı, Beylerbeyi Sarayı, Çırağan Sarayı.

Emeviler

Halifeler bu sarayları yönetim merkezinin dışında yaptırmışlardır.

MEŞATTA SARAYI

Kudüs yakınlarındadır. Saray kare planlı olup, dış duvarları kulelerle desteklenmiştir.

Gazneliler Dönem

Tuğla temelli ve kerpiç duvarlı avlu etrafında dört eyvanlı plan uygulanmıştır. En önemli bölümler tören ve kabul salonlarıdır.

LEŞGER-İ BAZAAR SARAYI

Afganistan’ın Bust şehrindeki yapıyı Gazne Sultanı I. Mesut yaptırmıştır.

Türkiye (Anadolu) Selçuklu Dönemi:

İnşa edilmiş saraylar günümüze büyük ölçüde harap olarak gelmiştir.

KONYA II. KILIÇARSLAN KÖŞKÜ

Günümüze sadece doğu duvarı gelebilmiş ve bir şemsiyeyle koruma altına alınmıştır.

BEYŞEHİR KUBADABAD SARAYI

Alaeddin Keykubat yazlık saray olarak Beyşehir Gölü kıyısına inşa ettirmiştir. Sarayda yapılan kazılarda tersane ve av hayvanlarına ayrılmış, çinilerle çevrilmiş bir bölümün kalıntısına da rastlanmıştır.

Osmanlı Dönemi

Günümüze ulaşan saraylar, kasrlar ve köşkler arasında az sayıda örnek vardır çünkü İstanbul’dan önce Osmanlı’ya başkent olmuş İznik, Bursa, Edirne’den çoğu örnek günümüze ulaşamamıştır.

İSTANBUL TOPKAPI SARAYI

Fatih Sultan Mehmet tarafından Sanat Tarihi 2 81 2. Ünite Türk ve İslam Mimarisi yapımına başlatılmıştır. Günümüzde müze olarak ziyarete açıktır ve dünyanın en zengin müzelerinden biridir.

DOLMABAHÇE SARAYI

Saray, Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılmıştır.

AĞRI DOĞU BAYAZIT İSHAK PAŞA SARAYI

Osmanlılar tarafından Doğu Anadolu’da inşa edilmiş olup bir külliye görünümündedir. Son devir saraylarının en ünlüsüdür. Sıcak, soğuk, atık su kanalları olan saray, Osmanlıların ısıtma sistemi olan ilk yapısıdır.

ÇEŞMELER

Osmanlılarda kent meydanlarında ve sokak aralarında halkın su ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılmış su yapılarıdır.

SULTAN III. AHMET ÇEŞMESİ

Bol çiçek motifli süslemeleri, Lale Devri özelliklerini yansıtır. Anıtsal çeşme mimarisinin en güzel örneklerinden biridir.

HASTANELER (DAR’ÜŞ-ŞİFALAR)

Dar’üş-şifa, şifahane olarak da bilinir. İslam ülkelerinde hastaların tedavi edildiği sağlık kurumlarıdır. İslam devletlerinde ilk Dar’üş-şifa 707’de Şam’da Emevi Halifesi Velid bin Abdülmelik tarafından kuruldu. Bazı kaynaklara göre ilk Büyük Selçuklu Dar’üş-şifasını Vezir Nizam-ül Mülk Nişabur’da yaptırdı. Osmanlılar yeni Dar’üş-şifaları genellikle yeni fethettikleri kentlerde yaparlardı ki ilk Osmanlı Dar’üş-şifası Bursa’dadır.

KÜLLİYELER

Değişik fonksiyonlardaki birkaç yapının (cami, medrese, türbe, dar’üş-şifa gibi) bir arada yer alması ile oluşan yapılar topluluğudur. Genellikle cami etrafında yer alan yapılar grubudur.

ASKERİ MİMARİ

Tarihin erken dönemlerinden itibaren kale mimarisi, askerlik ve teknik ilerlemeye paralel olarak gelişmiştir. Tarih boyunca askerî mimarinin en önemli yapı tipi olan kaleler, genellikle şehirlerin etrafı, yol kavşağı gibi stratejik öneme sahip yerlere arazinin doğal durumuna uygun olarak inşa edilmiştir. Osmanlılar stratejik bakımdan önemli olan yerlerde, başta Çanakkale ve İstanbul Boğazı olmak üzere, kaleler inşa etmiştir.

TÜRK İSLAM MİMARİSİNDE ETKİLİ OLAN MİMARLAR

MİMAR SİNAN

Koca Mimar Sinan Ağa olarak da bilinir. Resim 02.146 İstanbul Süleymaniye Cami I. Süleyman (Kanuni Sultan Süleyman), II. Selim ve III. Murat dönemlerinde görev yapmıştır.

MİMAR KEMALEDDİN

Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın önde gelen isimlerinden biridir. Onlarca eserinden bazıları Laleli’deki Tayyare Apartmanları, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi, Filibe Gar Binası.

Sonraki Ünite
Bu ders notu (ünite 2) faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

1 kişi oy kullandı
ÜNİTE 1ÜNİTE 3