Türk Dili ve Edebiyatı 1 ders notları ünite 4

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 4

Masal / Fabl

Masal

Kahramanları insan, hayvan ya da olağanüstü varlıklardır. Olaylar masal ülkesinde geçer ve hayal ürünü sözlü anlatım türüdür. Bir yazar tarafından ortaya konuyorsa yapma masal adını alır. Masalların bazı özellikleri vardır:

  • Hayal ürünüdür.
  • Yer, zaman ve kahramanlar belirsizdir.
  • Olaylar, kahramanlar ve varlıklar olağanüstü özelliklere sahiptir.
  • Kahramanların bazıları hayvandır.
  • Ahlaka dayalıdır, yararlı ve eğitici yönü bulunur.
  • Düz yazı şeklinde söylenir.
  • Kaynağı eski zamanlara dayanır ve söylendiği zaman ile kültürden ögeler barındırır.
Halk Masalı Türleri

Olağanüstü Masallar: Kahramanı cin, peri gibi doğaüstü varlıklardır.

Gerçekçi Masallar: Şehzade, sultan, padişah, hoca, kadı, yoksul bir ailenin oğlu ya da kızı arasında geçen masallardır.

Hayvan Masalları: Kahramanları hayvandır.

Güldürücü Masallar: Okuyan ve dinleyeni eğlendirme amacı taşır.

Zincirleme Masal: Sıkı bir mantık akışı içinde anlatılan masallardır.

Dünya Edebiyatında Masal

Dünya edebiyatında ilk masal eseri, Hint edebiyatında ortaya çıkar. Binbir Gece Masalları Doğu edebiyatı için güzel masal örnekleridir. Avrupa’da masalcılığın temeli La Fontaine ile atılır.

Türk Edebiyatında Masal

Türk edebiyatında Anadolu ve Rumeli bölgelerinden derlenen çok sayıda masal bardır. Şinasi Tanzimat Devri içinde La Fontaine masallarını Tercüme-i Manzume adıyla Türkçeye çeviren sanatçıdır. Türk edebiyatında en tanınan masal kahramanı Keloğlan’dır.

Masallarda Konu

Konu genel olarak iyilik-kötülük, doğruluk-haksızlık, adalet-zulüm gibi karşıt durumları simgeleyen kişilerin mücadelesi ve ulaşılması zor olan hedeflere varma isteği olarak karşımıza çıkar.

Masalda Yapı
  • Olay:Masalda gerçek dışı ve olağanüstü olaylar vardır. Gerçek ya da yakın ögeler olağanüstü atmosferde eritilir.
  • Kişi: Masalın kahramanı padişah, vezir, zengin tüccar, sıradan ve yoksul insanlar gibi gerçek dünya sakinleri ve peri, cin, dev, cadı, Zümrüdüanka kuşu gibi olağanüstü varlıklar olabilir. Masalda yer alan hayvanlar kendi özelliklerini yitirir ve insan özelliği kazanır.
  • Yer: Olayın geçtiği mekandır. Masalda “memleketin birinde” gibi belirsiz ifadeler kullanılabilir. Bunun yanında gerçekte olmayan Kaf Dağı gibi hayali yerler bulunabilir.
  • Zaman: Masalda zamanın tarihi zamanla alakası yoktur. Miş’li geçmiş zaman kipiyle anlatılan zaman belirsizdir.
Masalın Bölümleri

Masal genel olarak üç bölümden meydana gelir.

1.Döşeme: Asıl masala aşlamadan tekerlemenin yer aldığı bölümdür.

2.Asıl Masal: Masalın anlatılmaya başladığı bölümdür. Bu bölümde serim, düğüm ve çözüm planı vardır. Serimde tekerlemeyle giriş yapılır ve kahraman tanıtılır, düğümde masalın olayları düğümlenir ve çıkmaza girilir, çözümde ise ortaya konan sorun çözüme kavuşur. Masalda her zaman iyiler kazanır ve kötüler kaybeder.

3.Dilek: Masal kişisi ve dinleyenlere iyi dilekler sunularak masal bitirilir.

Masalda Kalıp İfadeler (Tekerleme)

Masallarda sık olarak görülen ve asıl masal ile içerik yönünden bir ilgisi bulunmayan ögelerdir. Masal tekerlemeleri başında, ortasında ya da sonunda söylenir ve yerine göre uzun ya da kısa olabilir. Bunlar uzun ya da kısa kalıplaşmış söz gruplarıdır.

Fabl

Sonunda ders çıkarma amacı olan, güldüren, düşündüren manzum öykülerdir. İnsana ait özellikler insan dışındaki varlıklara verilir. Fabllarda kahramanlar genel olarak hayvanlardır. Hayvanlar insan gibi düşünür, konuşur ve insan gibi davranır. İnsanlar arasında yaşanan olayları hayvanlar, bitkiler ya da cansız varlıklar insan gibi davranır. İnsanlar arasında yaşanan olaylar hayvanlar ya da cansız varlıklar arasında geçiyor gibi gösterilir. Bu sayede ahlak ve ibret dersi vermek için ortaya konan bir masal türüdür. Fabl türünün bazı özellikleri vardır:

  • Kahramanlar genelde hayvandır. Hayvanlar temel özelliklerini korurken insana ait özellikleri de üstlenir. Kişileştirme ve konuşturma sanatları ortaya konur.
  • Fabllar şiir ya da düzyazı şeklinde yazılabilir.
  • Metnin sonunda ahlak dersi verilir. Mesajlar kısa ve açıktır.
  • Zaman ve yer belirsizdir. Olaylar genel olarak hikayelere konu edinen canlıların mekanlarında geçer.
  • Mesajlar evrensel değerler üzerine kurulur.
  • Fabllar; serim, düğüm, çözüm ve öğüt bölümlerinden oluşur.
Dünya ve Türk Edebiyatında Fabl

Dünya edebiyatında ilk ve önemli fabllar MÖ 1. yüzyılda yaşayan Hint yazar Beydaba tarafından ortaya konmuştur. Beydaba, Kelile ve Dimne adı eserde fablları toplamıştı. Ezop masalları da Yunan edebiyatının önemli masallarıdır.

Türk edebiyatında ise ilk örneği Şeyhi tarafından yazılan Harname adı eserdir. Mevlana mesnevisinde fabl türüne örnek olabilecek hikayeler barındırır. Batılı anlamda ilk fabl örneği ise Şinasi tarafından ortaya konmuştur.

Mesnevi

Mesneviler fabl özelliği gösterirler. Kendi aralarında uyaklı beyitlerden oluşan ve aruz ölçüsüyle yazılan şiir şeklinde yazılardır. Bu yazılar, öğüt veren bir olayı uzunca anlatan şiirlerdir. Harname 126 beyitten oluşur. Şeyhi köyünde uğradığı saldırı üzerine Harname isimli mesneviyi ortaya koyar.

Fablda Yapı
  • Olay: fablın konusu insanın yaşayabileceği her olay olabilir. Kahraman beğenme, öfke, özlem gibi tutkuya dönüşmüş duygularını ortaya çıkarır. Fablın gövdesi bu olaylardır. Fablın anlatılış nedeni derstir ve asıl önemli olan budur.
  • Kişiler: Fablların kahramanları çoğunlukla hayvanlar olur. Fabldaki olay kişileştirilmiş en az iki hayvanın başından geçer. Bunlardan biri iyiyken diğeri de kötüdür. Ayrıntılı bir betimleme yoktur ve kişiler temsilcisi olduğu toplumun her ögesini yansıtır.
  • Yer: Tasvir olmasa da orman, köy, yol gibi çevreyi oluştururlar. Olayın geçtiği yere göre değişebilir.
  • Zaman: Fabllar belirsiz zamanlarda geçer.
Fabl Planları

Fabllar genel olarak dört bölümden meydana gelir.

  • Serim: Olayın türüne, çıkarılacak derse göre kişileştirilen hayvan ve çevre tanıtılır.
  • Düğüm: Kısa ve sık konuşmalar olur. Birkaç konuşmadan sonra olay düğümlenir.
  • Çözüm: Olay beklenmeyen sonuçla biter. En kısa bölümdür.
  • Öğüt: Ana fikir bu bölümde öğüt olarak verilir. Bazı durumlarda ise sonuç okuyucuya bırakılır.

DİL BİLGİSİ Edat, Bağlaç, Ünlem

Edatlar

Yalnız başına anlamı olmayan, isim ve isim soylu kelimelerden sonra gelerek anlam açısından bunlarla bağ kuran, eklendiği kelimeleri arasında çeşitli anlam ilişkileri kuran kelimelerdir. Mesela için, ile, gibi, kadar, göre, doğru, dolayı, öte, nazaran gibi sözcükler edat olabilir. Edatların bazı özellikleri vardır:

  • Edatlar eklendiği isim, sıfat, zamir gibi isim soylu sözcüklerle söz öbeği oluşturur. İsimden önce gelirse sıfat, fiilden önce gelirse zarf olur.

Gül gibi geçiniyoruz. (Fiilden önce geldiği için zarftır.)

El kadar bebeğe baktım. ( İsimden önce geldiği için sıfattır.)

  • Eklendiği kelimeyle arasına başka kelime girmez.
  • Tek başına iken isim, sıfat, zarf, bağlaç olarak kullanılabilir. Bu durumlarda edat olmaz. Bu kelimeler cümlede kazandığı anlama göre değişir.

Bize doğru geliyordu. (Edat)

Doğru söylüyorsun değil mi? (Zarf)

Doğru cevabı işaretledik. (Sıfat)

Doğruyu dokuz köyden kovmuşlar (İsim)

  • Edatlar cümleden çıktığında cümlenin anlamında eksiklik, daralma ya da bozulma meydana gelir.
  • Bazı edatlar hal ekleriyle beraber kullanılır.
Bağlaç

Bağlaçlar kelimeleri, kelime gruplarını, cümleleri ve bazen de paragrafları şekil ve anlam yönünden birbirine bağlar. Yüklendikleri işlevlerle arasında bazı anlam ilişkileri kurarlar. Ama, fakat, lakin, ancak, yalnız, oysaki, halbuki, ile, çünkü, veya, ya da, ne…ne, ya…ya, de…de, hem de gibi sözlüklerin birçoğu bağlaç olarak kullanılabilir. Bağlaçların bazı özellikleri vardır:

  • Edatlar gibi tek başına anlamı yoktur.
  • Görevi kelimeleri, kelime gruplarını ve cümleleri bağlamaktır.. Ancak bağladıkları ögelerin anlatım gücünü zenginleştirirler. Edatlardan farkı ise ortada olan anlam ilgilerine dayalı bağ kurar. Edatlar yeni anlamlar ortaya çıkaran sözcüklerdir.
  • Cümleler arasında konu ve anlam bütünlüğü sağlar.
  • Cümleden çıkarılınca anlam bozulmaz ancak daralabilir.
  • Önceki ve sonraki kelimeden ayrı yazılır. Sadece “ile” bağlacı bitişik yazılır.
Ünlemler

Sözlerde konuşanın acıma, beğenme, sevinç, korku, çaresizlik, şaşkınlık, üzüntü gibi bazı duygu ve heyecanlarını etkili ve kısa şekilde anlatmaya yarar. Karşıdakilere seslenme, onaylama, reddetme ve tabiatta yer alan sesleri taklit yoluyla kelime türetme işi yapılır. Aa, aferin, anam, aşk olsun, ay, ayol, be, bre, eyvah, haydi, hey, hişt gibi sözcükler ünlem belirtilebilir. Ünlemlerin bazı özellikleri vardır:

  • Anlamsız kelimeler olmasına karşın kullanıldıkları duruma göre anlam kazanabilirler.
  • Cümlenin bir yerinde bulunabilir.
  • İsimler gibi isim durum ekleriyle çekimlenebilir.
  • İsimden fiil yapım eki alarak fiil olabilir.

KONU - SÖZLÜ İLETİŞİM - Etkili Dinleme

Etkili Dinleme

Dinleme, anne karnında başlar. Duyma mekanizmalarından geçen bilgiler kaydedilerek kullanıma hazır hale gelir. Bu yüzden dinleme duymanın ötesinde aktif bir zihinsel beceridir.

Etkili Dinleme İlkeleri
  • Dinlemeye hazırlanmak ruhen ve bedenen ortaya çıkmalıdır. Konuya ilgi duymalı ve konuşan konuyu bilmelidir.
  • Dikkat konuşanda olmalıdır.
  • Dikkati konuşan kişi ve konu üzerinden toplamak gerekir.
  • Dikkati konuşma, anlatma, okunma süresince sürdürmek gerekir.
  • Dinlenenlerden önemli bölümler çıkarılarak not alınmalıdır.
  • Dinlenenlerden farklı anlama gelecek kelimeler çıkarılmalıdır.
  • Dinlenenlerde tutarsız ve çelişkili bölümler bulunup not edilebilir.
  • Konuşmacı ve dinleyicilerin dikkatini dağıtacak konuşma ve fısıldaşmadan kaçınmalıdır.
  • Konuşmayla ilgili soru sorarken, görüş ya da karşı görüş bildirmede önceden söz istemek gerekir.
Dinleme Türleri

Katılımlı Dinleme: Dinleme sürecinde konuyla ilgili oluşan soru ve görüşlerin konuşmacıya iletilmesi ve konuşan kişiyle iletişim kurulduğu dinlemedir.

Katılımsız Dinleme: Dinleyicinin sadece konuya ve konuşmacıya odaklanması, konuşmacı ile etkileşime girmemesi gereken dinlemedir.

Eleştirel Dinleme: Dinleyicinin, konuşmacı ya da konuşma konusu hakkında belli bir bakış açısıyla dinlediği konuşmadır. Dinleyici olumlu ve olumsuz yanları tarafsız olarak değerlendirir. Bu yüzden dinlemeye hazırlanarak katılır.

unite-3
Bu ders notu (ünite 4) faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

1 kişi oy kullandı
ÜNİTE 1ÜNİTE 2ÜNİTE 3