Türk Dili ve Edebiyatı 3 ders notları ünite 3

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 3

ŞİİR

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

Türklerin İslam dinini kabul etmeden önce ortaya koydukları edebiyata verilen isimdir. Bu dönem sözlü edebiyat ve yazılı edebiyat dönemi olarak iki başlıkta incelenir.

Sözlü Edebiyat Dönemi

Eski Türk toplulukları şığı, şölen ya da yuğ adını verdikleri törenlerden ortaya çıkan edebi eserlere ait dönemdir. Bu törenlerde şaman, kam, baksı ya da ozan isminde kişi yönetme işini yapar ve sazlarıyla bazı destan parçalarını ya da koşuk, sagu adı veren şiirleri söylerdi.

Koşuk

Sığır ismi verilen sürek avlarında söylenen şiirlere verilen isimdir. Genel olarak doğa, aşk, savaş ve yiğitlik gibi temalar işlenir. Nazım birimi dörtlüktür ve hece ölçüsü kullanılır. Kafiye örgüsü aaaa, bbba, ccca…. Gibi düz kafiyedir. Bu tür halk edebiyatında koşma, divan edebiyatında ise gazel olarak bilinir.

Sagu

Yuğ adı verilen cenaze törenlerinde söylenir. Ölen kişinin erdemler ve duyulan acı dile getirilir. En bilinen sagu Alper Tunga Sagusu’dur. Şekil bakımından koşukla aynı özellikleri taşır. Halk edebiyatında ağıt, divan edebiyatın ise mersiye adını alır.

Türk Edebiyatında İlk İslami Ürünler

  • Kutadgu Bilig (11. yy.)
  • Divan-ı Lügati’t Türk (11. yy.)
  • Atabet’ülHakayık (12. yy.)
  • Divan-ı Hikmet (12. yy.)

Kutadgu Bilig

Bilgiye, akla, adalete dünyaya ve ahirete, hayata ve ölüme, insan davranışlarına, Türk geleneğine ve teşkilatına yönelik değerlendirmeler içerir. Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır ve mutlu olmanın yollarını anlatmanın yanına devlet yöneticilerine öğütler verir. Türk edebiyatındaki ilk mesnevidir. Belli özellikleri vardır:

  • İslami dönemin ilk eseridir.
  • İlk mesnevidir.
  • Aruzla yazılan ilk eserdir.
  • İlk didaktik eserdir.
  • İlk siyasetnamedir.
  • “Mutluluk veren bilgi” anlamına gelir.
  • Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur.
  • Alegorik bir eserdir.
  • Hakaniye Türkçesiyle yazılmıştır.
  • Mısır, Viyana ve Fergana’da üç nüshası vardır.
  • Dört kişinin karşılıklı konuşmalarına dayanır. Girişte bu dört kişi okuyucuya tanıtılır.
  • KünTogdı adaleti temsil eden hükümdar, Ay Toldı saadeti ve mutluluğu temsil eden vezir, Ögdülmiş aklı temsil eden vezirin oğlu, Odgurmış hayatın sonunu temsil eden vezirin kardeşidir.

Divan-ı Lügat’it Türk

Kaşgarlı Mahmut tarafından geniş bir araştırma sonucunda meydana gelen eserdir. Türk halkı arasında yaşayan halk edebiyatı ürünleri derlenmiş, birçok kültür malzemesi korunmuştur. Atasözleri, sosyal ve ahlaki manzumeler, koşuklar, sagular ve destanlardan bazı parçalar barındırır. Eserde tabiat güzellikleri, av eğlenceleri, aşk heyecanları ve sosyal-ahlaki konuların İslamiyetten sonraki halk edebiyatına ait ürünler olduğu düşünülür. Eserde 7500’ün üzerinde Türkçe kelime vardır. Türkçenin Arapça’dan daha üstün bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazılmıştır. Eser ilk Türkçe sözlüktür.

Atabet’lHakayık

Edip Ahmet Yükneik tarafından ahlak ve din konularını öğretmek için yazılan, kaside ve dörtlüklerden oluşan öğretici bir eserdir. Hakaniye lehçesiyle yazılarak Muhammed Dadİspehsalar Bey’e sunulmuştur. 40 beyit ve 101 dörtlükten oluşur. Günümüzde 4 nüshası vardır ve hem Uygurca hem de Arapça yazılmıştır. 8 bölümden oluşur ve Allah’a, Hz. Muhammed’e, dört halifeye ve hükümdara övgü bulunur. Ayet ve hadislerle desteklenmiştir ve Kutadgu Bilig’den daha fazla Arapça kelime vardır. Bu yüzden dili daha ağırdır.

Divan-ı Hikmet

Ahmet Yesevi, hayatının sonuna kadar İslam tasavvufunu savunmuştur. Divan-ı Hikmet Ahmet Yesevi tarafından söylenen ve hikmet ad verilen şiirlerin yer aldığı eserdir. Hakaniye lehçesiyle yazılmıştır ve eserde Arapça ve Farsça kelimeler de bulunur. Hem dörtlük hem de beyitler vardır ve hem hece hem aruz kullanılmıştır. Hikmetlerin konuları tamamen dini konulardır.

Dini- Tasavvufi Türk Edebiyatı

Türklerin İslam dinini kabul ettikten sonra AhmetYesevi ile başlayan halk edebiyatıdır. Mevlana, Hacı Bektaş eli gibi birçok din büyüğünün eserlerinde kendini göstermiştir ve tekkelerde okunan eserlerdir. Anadolu’nun Türkleşmesinde ve İslamlaşmasında büyük katkısı olan bir edebiyat türüdür.

İlahi

Allah’ı övmek ve yalvarmak için yazılan şiir türüdür. Özel bir ezgiyle söylenir. Hecenin 7,8 ve 11’li kalıplarıyla yazılır. Düz ve çapraz uyak kullanılır. Divanda tevhid ve münacaatın karşılığıdır. Mevlevilerde ayin, Bektaşilerde nefes gibi isimler alır.

Nefes

>Bektaşilere ilahinin karşılığıdır. Nazım birimi dörtlük ve ölçüsü ise hecedir. Düz uyak örgüsü ve yarım uyak kullanılır. genel olarak Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgülerde bulunur.

Anonim Halk Şiiri

Halkın içinde ortaklaşa şekilde oluşan ve söyleyeni belli olmayan ürünleri barındıran edebiyattır. Mani, türkü, bilmece, ninni ve ağıt gibi türleri bulunur. Bu ürünlerin sahibi zaman içinde unutularak halkın ortak mali olmuştur.

Mani

Tek dörtlükten oluşan nazım şeklidir. Ezgiyle söylenir ve konusu aşk, ayrılık, öğüt, ölüm gibi konulardır. Uyak düzeni aaxa şeklindedir. İlk iki dizenin konuyla ilgisi yoktur ve doldurma dizeleridir. Temel duygu son iki dizede ortaya çıkar. Bazı mani türleri vardır:

  • Düz Mani; dört dizeli, yedi heceli aaxa uyak düzeni olan manidir.
  • Cinaslı-Kesik Mani; Dört ya da beş dizeden oluşan, ilk dizesi yedi heceden az olan ve cinaslı uyakların kullanıldığı manilerdir.
  • Yedekli Mani; dört ya da beşten fazla dizeyle kurulan manilerdir. Bu manilerde cinas kullanılmaz.
Türkü

Belli bir ezgiyle söylenen anonim halk edebiyatı nazım şeklidir. Türkülerin neredeyse hepsi halkın sözlü geleneğinden doğarak gelişir. Aşık şiirleri gibi düzenleyicisi belli olan türküler de bulunur. Anadolu’nun bazı yerlerinde yır adıyla bilinir. Aşk, ayrılık, özlem, gurbet ve ölüm gibi lirik konulara yer verilir. Halk edebiyatının en zengin alanıdır. İki bölümden oluşur. Birinci bölümde asıl konu söylenir ve bent adı verilir. İkinci bölüm ise her bendin sonunda tekrarlanan nakarattır. Bu bölüme kavuştak denir. Türküler hecenin her kalıbıyla söylenebilir.

Aşık Tarzı Türk Halk Şiiri

1500’lü yıllardan itibaren Anadolu’da aşık denen kişilerce ortaya konan ve kendine özgü biçim ile içeriğe sahip olan halk edebiyatı koludur. İslamiyetten önceki sözlü edebiyatın devamıdır. Türk halk edebiyatında aşıklığa belli aşamalar sonunda erişilir. Aşık, şairlik gücünü rüyasında gördüğü pirin sunduğu aşk badesi içerek sevgilinin hayalini görerek kazanır. Aşıklar yeteneğini atışmalarda gösterir. İki aşık karşılıklı atışmaya başlar. Bazı aşıklar hecenin yanında aruzu da kullanmıştır.

Aşık Edebiyatı Nazım Şekilleri

Koşma

Halk edebiyatının en sevilen ve en yaygın olan türüdür. 11’li heceyle yazılır ve nazım birimi dörtlüktür. 3-5 dörtlükten oluşur ve uyak düzen xaxabbbaccca şeklindedir. Divan edebiyatında gazele benzetilmesinin temek nedeni iki türün de aşk, sevgi, doğa güzelliği gibi konuları işlemesidir.

Semai

Koşmadan sonra en yaygın türdür. Özel bir ezgiyle söylenir. Koşmaya benzer. Koşmadan temel farklı ise sekizli hece ölçüsüdür. Az sözle çok şey anlatmak esastır.

Varsağı

Kafiye düzeni koşma gibidir. 3-5 dörtlükten oluşur. Genel olarak 8’li heceyle söylenir. Bu yönüyle semaiye benzer ve koşmadan ayrılır. Ancak semaiyle arasında ezgi farkı vardır. Varsağı, yiğitçe bir söyleyişe sahiptir. Kahramanlık, yiğitlik havası vermek için “Bre, hey, be heyi hey gidi “ gibi ünlemlere yer verilir.

Divan Edebiyatı Özellikleri

  • Nazım birimi beyittir.
  • Beyitler kendi içinde anlam bütünlüğü içerir.
  • Bütünde değil parçada anlam sağlanmaya çalışılır.
  • Büyük bölümü aruz ölçüsüyle yazılır
  • Arap ve İran edebiyatından gelen nazım şekilleri kullanılır.
  • Genelde tam ve zengin uyak kullanılır.

Gazel

Divan şiirinde aşk, kadın, şarap gibi konuları işler. Nazım birimi beyittir ve 5-15 beyitten oluşur. Uyak örgüsü aa, ba, ca… şeklindedir. İlk beyiti matla, son beyitimakta’dır. En güzel beyitibeytül gazeldir. Son beyitte şairin mahlası geçer. Konu birliği olan gazellere yek ahenk, her beyitin aynı güzellikte olduğu gazellere yek avaz denir. Konularına göre çeşitleri vardır:

  • Aşıkane gazel aşk ve acıyı anlatır.
  • Rindane gazel yaşamı ve içkiyi anlatır.
  • Şuhane gazel, Nedimhane ismiyle bilinir ve sevgiliyi, aşkın zevkini çapkın bir edayla anlatır.
  • Hakimane gazeli öğretici gazeldir.

Kaside

Divan şiirinde din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan şiirlerdir. 33-99 beyit arasında aruzla yazılır. Kafiye şeması gazelle aynıdır. İlk beyiti matla, son beyiti makta, en güzel beyitibeytül gazeldir. Şairin mahlasının geçtiği bölüme taç beyit denir. Kasidenin belli bölümleri vardır:

  • Nesip ya da Teşbib: Kasidenin girişidir. 15-20 beyitten oluşur. Konuyla ilgili olmayan bahar, yaz, ramazan gibi durumlar tasvir edilir.
  • Girizgah: Kasidenin giriş ile asıl bölüm olan methiyeyi birleştiren geçiş bölümüdür.
  • Methiye: Asıl bölümdür. Kasidenin sunulduğu kişi övülür.
  • Tegazzül: Gazel söyleme anlamına gelir. Kaside içinde aynı ölçü ve uyakta gazel söylenir. Bu bölüm her kasidede olmayabilir.
  • Fahriye: Kasidede şair kendini ve sanatını över.
  • Dua: Kasidenin son bölümüdür. Övülen kişi ile ilgili dua edilir.

Kaside konularına göre isim alır:

  • Tevhid: Allah’ın birliğini anlatır.
  • Münacaat: Allah’a yakarış anlatılır.
  • Naat: Peygamberi övmek için yazılır.
  • Methiye: Devlet büyüklerini övmek için yazılır.
  • Hicviye: Bir kişiyi ya da bir olayı eleştirmek için yazılır.
  • Mersiye: Ölen kişinin ardından yazılır.
Şarkı

Divan şiirine Türkler kazandırmıştır. Halk edebiyatında türkü ve koşmadan yola çıkarak doğmuştur. Dörtlükle yazılır ve 3-5 bentten oluşur. Bestelenmek için yazılmıştır. Konusu aşk, sevgili ve eğlence gibi din dışı konulardır. Uyak düzeni aaaxbbbx..şeklindedir. Nedim en büyük ustasıdır.

DİL BİLGİSİ İsim Tamlamaları

En az iki ismin bir araya geldiği söz gruplarıdır. Birinci isim tamlayan ikinci isim tamlanan adını alır. Tamlayan ilgi ekini, tamlanan iyelik ekini alır. Tamlayan “-in, -ın, -un, -ün” ilgi eklerini alır. Tamlanan “-ı, -i, -u, -ü” iyelik eklerini alır.

Belirtili İsim Tamlaması

Tamlayan ve tamlananın ek aldığı tamlamalardır. Mesela kapı-nın kol-u, ev-in dam-ı gibi. Tamlayan ve tamlanan cümlede yer değiştirebilir ve aralarına başka kelime girebilir.

Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayanın ek almadığı bir tek tamlananın ek aldığı tamlamalardır. Mesela kapı kol-u, Türk asker-i gibi. Yer isimleri fazladır. Bazı birleşik kelimeler oluşturabilir. Tamlayan ve tamlanan arasına hiçbir kelime girmez.

Zincirleme İsim Tamlaması

En az 3 isimden oluşan tamlamalardır. İçinde belirtili ya da belirtisiz tamlama bulundurabilir. Mesela kapının kolunun üstü gibi.

unite-2Sonraki Ünite
Bu ders notu (ünite 3) faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

1 kişi oy kullandı
ÜNİTE 1ÜNİTE 2ÜNİTE 4