Türk Dili ve Edebiyatı 6 ders notları ünite 3

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 3

ELEŞTİRİ

ELEŞTİRİ

Bir sanat ya da bir düşünce eserini tanıtırken zayıf ve güçlü yönlerini belirtme, bir yazarı n gerçek değerini yansıtma için yazılan yazılara eleştiri adı verilir. Bir kişi kendini eleştirirse buna özeleştiri adı verilir. Eleştirinin amacı iyi ve güzel sanat yapıtının değerini ortaya koymak, sanatı güzel olmayandan ayırarak kalıcı bir niteliğe kavuşturmaktır. Eleştiriler okura, izleyiciye ve sanatçıya kılavuzluk yapar. Eleştiri yazarı eleştirdiği alan ile ilgili yazarla aynı düzeyde bilgi sahibi olmalıdır.

Eleştirmenin Tavır ve Tutumuna Göre Eleştiriler

İzlenimsel (Empresyonist) Eleştiri

İlgilerini Fransız edebiyatçı France belirler. Eleştirmen bir eser kendi zevk alma, algılama, değer ölçülerine göre inceler. Bu eleştiri türü özneldir. Ancak kişisel düşünceler günümüzde pek rağbet görmez.

Nesnel (Bilimsel) Eleştiri

Edebi eseri içerik, yapı ve üslup bakımından tarafsız bir şekilde ortaya koyulan eleştiridir. Her eseri değerlendirecek ölçütler vardır. Eleştirmen kişisel yargılarını bir kenara bırakarak bilimsel araştırmalar ışığında tarafsız bir eleştiri çalışması yapar.

Konularına Göre Eleştiriler

Eseri Konu Alan Eleştiri

Bir eserin yapısını kavrayarak açıklamaya çalışır. Anlatım tekniği, tema, olay örgüsü, semboller, kişiler ve aralarındaki ilişki incelenir. Eseri oluşturan malzemelerin bir yapı olarak nasıl okur karşısına çıktığı ortaya konur.

Sanatçıya Yönelik Eleştiri

Bir eleştirmenin incelediği eseri değerlendirme sırasında sanatçının varlığını, onun eseri ile kişiliği arasındaki ilişkiyi dikkate aldığı eleştiridir. Eseri açıklamak için sanatçının hayatı ve kişiliği dikkate alınır. Sanatçının dünyasını anlamak adına eserleri incelenir.

Topluma Yönelik Eleştiri

Varlığını topluma borçlu olan edebiyat, toplumdan doğar ve toplumu yansıtan bir aynadır. Ele alınan eserler toplum dikkate alınarak incelenmelidir. Toplum bilimsel eleştiri de denen bu eleştiri türü, bir eserin toplumsal şartlara bağlı olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunur.

Okura Dönük Eleştiri

Eleştirmenin bir eserini değerlendirmek yerine eserin bir okuru olarak kendi duyguları üzerinde bıraktığı etkiyi ifade eden değerlendirmedi. Eleştirmen burada izlenimcidir. Bir eserin her okurda aynı etkiyi bırakmayacağı bilindiği için belirli kurallar koyarak nesnellikten söz edilmez. O eserin eleştirmende uyandırdığı coşku ve duygular anlatılır.

Tarihsel Eleştiri

Bir eserin yazıldığı dönem ve şartlar dikkate alınarak değerlendirilmesinin yapıldığı eleştiridir. Tarihsel eleştiri, ele aldığı eseri sadece tarihsel sınırlar içinde incelemekle kalmayan ve söz konusu eser hangi çağın ürünüyse o çağ okurunun gözüyle anlamaya ve incelemeye çalışan eleştiridir. Böylece eser yazıldığı çağın değerlerine göre yargılanır. Özellikle geçmiş zamanlarda ortaya konan edebiyat eserlerini değerlendirmenin hedeflendiği edebiyat tarihi çalışmalarında ortaya konar.

Cumhuriyet Döneminde Eleştiri

Cumhuriyetin ilk yıllarında eleştiriler bakımından en ünlü anlayış Ataç’la özdeşleşen öznel eleştiri anlayışıdır. Daha sonraki yıllarda ise eleştiri nitelik ve nicelik olarak gelişir. Eleştiriye olan ilgi artar ve yeni eleştirmenler ortaya çıkar. Bu eleştirmenler eğitimli, donanımlı, meraklı, edebiyatı ciddiye alan, bu yüzden de uygulamada kalmayarak özgün eleştiri üreten kişiler çalışmalar yapmıştır. Eleştirmenlerdeki artış, kuramlardaki çeşitlilik eleştiri kalitesini de arttırmıştır.

Cumhuriyet Öncesi Dönemde Eleştiri

Edebiyatımızda eleştiri Tanzimat’ta gazetelerde görülür. Namık Kemal in Tasvir-i Efkar’da yayımlanan Lisan-ı Osmaninin Edebi Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir yazısı, Ziya Paşa’yı eleştirdiği Tahrib-i Harabat yazıları bizdeki ilk eleştiri örnekleridir. Türk edebiyatında eleştiri edebi tür olarak Servetifünun döneminde gelişir. Birçok çeviri dergide yayımlanır. Yazarlar Batılı yazarların edebiyatla ilgili düşünceleri ve onların eleştiri yöntemlerini alır.

Milli edebiyat düşüncesini ortaya koyan Ziya Gökalp, Ali Canip Yöntem ve Ömer Seyfettin bu düşünceyi sistemleştirir ve gelen eleştirilere de cevap verir. Milli edebiyatçı yazarlar bir yandan eleştirinin teorisini dikkate alırken bir yandan da eleştiri türünde eser verirler. Bu dönemde yazılan eleştiriler kendi devrindeki eserlerle ilgilenerek pek çoğu hakkında eleştiri ve tanıtma yazısı yazmışlardır.

Kitabı Tanıtma

Kitap tanıtırken dikkat edilecek bazı kıstaslar vardır:

  • Kitabın adı, türü, yazarı (varsa çevireni), yayın evi, basım yeri ve yılı, sayfa sayısı
  • Konusu • Esas kahramanları ve bunların özellikleri
  • Kitabın ilginç özellikleri
  • Yazarın dili ve üslubu

İlk kez karşılaştığınız benzetmeler, tamlamalar

  • Yazarın bu kitabı yazmaktaki amacı, okuyucuya vermek istediği ileti
  • Yazarın kurgu başarısı
  • Yazarın, birikimini eserine aktarmadaki başarısı
  • Yazarın sanat anlayışına dair tespitleriniz
  • Eserin beğendiğiniz ya da beğenmediğiniz yönleri
  • Bu kitap sayesinde öğrendikleriniz
  • Sizce bu kitabın en güzel üç cümlesi
  • Kitabın arka kapağındaki tanıtımı siz yazsaydınız ne yazardınız?
  • Kitabın görselliği hakkında değerlendirmeleriniz
unite-2Sonraki Ünite
Bu ders notu (ünite 3) faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

1 kişi oy kullandı
ÜNİTE 1ÜNİTE 2ÜNİTE 4