Türk Dili ve Edebiyatı 8 ders notları ünite 3

Bu ders içereği Yeni müfredata uygundur.
Ünite 3

DENEME

DENEME

Herhangi bir konu üzerinde kesin yargılara varmadan görüş ve düşüncelerin samimi bir üslupla kaleme alındığı yazılardır. Denemeler birkaç sayfayı geçmez. Süreli yayınlar sayesinde gelişme gösteren bir türdür. Denemede daha çok evrensel konular ele alınır ve konu sınırlaması yoktur. Her konuda deneme yazılır ancak konu derinlemesine işlenmez. Yazarın düşüncelerini kanıtlamasına gerek yoktur. Yazar kendisiyle konuşuyormuş ya da karşısındakiyle dertleşiyormuş gibi yazar. İyi bir deneme yazarı geniş dünya görüşü, zengin edebiyat, sanat ve felsefe kültürü, açık ve sürükleyici bir üsluba sahip olmalıdır. Denemenin çıkışı yazarın benlik algısıdır. Nurullah Ataç deneme için “benin ülkesidir.” Der.

Denemede olay, olgu, durum ve günlük yaşamın süreğenliği içinde hayata ve olaylara kişisel pencereden bakış anlatılır. Deneme yazarı söylediği fikirleri sorgular. İnsanlığı ilgilendiren konular olmasına karşı herkesin görüşü farklı olabilir. Amacı okuyucuya ele aldığı konuda bakış açısı kazandırmaktır. Yazar arada bilimsel verilerden yararlanır ancak genel olarak kişisel görüş aktarılır. Kesin sonuçlara ulaşma, bir savı benimsetme, kesin bir değerlendirme amacı yoktur. Yazar kendi görüşlerini başka yazarların sözleriyle destekleyebilir. Deneme türünün ilk örneği 16’ncı yüzyılda Fransız yazar Montaigne tarafından verilmiştir. Türk edebiyatında ise deneme Tanzimat sonrası karşımıza çıkar. Tanzimat dönemindeki gazete ve dergilerin ortaya çıkışı denemenin yaygınlaşmasını sağlar. Servetifünun döneminde ise denemenin klasik tanımına uygun nitelikte gazete ve dergi sayfalarında boy gösterir. Cenap Şahabettin, Ahmet Rasim, Ahmet Haşim ve Yahya Kemal deneme konusunda ilk eser veren sanatçılarımızdır.

Denemenin Diğer Türlerle Benzer Yanları

Düşünce yazısı olan denemenin gazete çevresinde gelişen öğretici metinlerle benzer ve farklı yönleri vardır.

Deneme-Eleştiri

Denemenin en çok benzediği türdür. Biçim ve içerik özellikleri iki türü yakınlaştırır. Ancak yazarın konuyla ilgili tavrı ve bakış açısı farklıdır. Eleştirinin konusu incelenen eserle sınırlıyken denemede bir konu sınırlaması olmaz. Eleştiri eserin değerli ya da değersiz yönlerini nesnel şekilde ortaya koyarken, denemede kanıtlama, belgeleme kaygısı olmaz.

Deneme-Makale

Nesnel bir anlatımla yazılan makalede ileri sürülen tezler kanıtlanır ve kesin dille sonuca bağlanır. Öznelliğin olduğu denemede böyle bir zorunluluk bulunmaz. Makalenin dili daha açık ve anlaşılırken, üslubu denemeye göre ciddidir.

Deneme-Sohbet

Demenin en belirgin özelliklerinden biri sohbet havasında yazılan bir tür olmasıdır. Bu yüzden deneme ve sohbet arasında yoğun benzerlik vardır. Ancak sohbette yazar okurla konuşuyormuş gibi üslup kullanırken denemede kendiyle konuşuyormuş gibi yazar.

Deneme-Fıkra

Deneme ile fıkra arasında bazı benzerlikler bulunur. ancak fıkralar daha çok toplumu ilgilendiren güncel olaylar varken denemede ise daha genel konular ele alınır. Deneme yazarlar bazen yazılarında anı verebilir.

Deneme-Anı

Denemede anılara yer verilmesinin nedeni söyleneni desteklemek, örneklendirmektir. Anıda ise amaç yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu, duyduğu olayları, yaşantıları okurla paylaşmaktır.

Anlatım Biçimleri

Betimleyici Anlatım

Varlığın renk, şekil ve durum gibi niteliklerini ortaya koyan anlatım biçimidir. Okuyanın gözünde bir şeyler canlandırmak amaçlanır. Kelimelerle resim yapılır.

Öyküleyici Anlatım

Yaşanmış veya yaşanabilecek bir olayı kişi, yer ve zaman ekleyerek anlatmadır. Olaya mutlaka yer verilmelidir.

Açıklayıcı Anlatım

Okuyucuya bilgi vermek amacıyla ya da bir şeyi tanımlamak amacıyla yazılan yazılardır.

Tartışmacı Anlatım

Bir düşünceyi savunmak, okuyucuyu inandırmak için yazılan metinlerdir.

unite-2Sonraki Ünite
Bu ders notu (ünite 3) faydalı mıydı ?
Bunu nasıl iyileştirebilirim?

1 kişi oy kullandı
ÜNİTE 1ÜNİTE 2ÜNİTE 4